Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường nhìn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu

Tham luận tại Hội thảo lý luận Việt Nam – Trung Quốc của Giáo sư - Tiến sĩ Vũ Văn Hiền - Uỷ viên Trung ương Đảng, Tổng Giám đốc Đài TNVN, thành viên Hội đồng lý luận Trung ương

<< Vấn đề toàn nhân loại

Cơn bão dữ tài chính - kinh tế có sức tàn phá toàn cầu đã qua đỉnh điểm, sức gió hạ dần và rồi sẽ tan đi, hầu hết các nền kinh tế trên thế giới đã chạm đáy suy thoái và đang có dấu hiệu phục hồi với các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, sự huỷ hoại ghê gớm của cơn bão đó vẫn để lại những hậu quả to lớn, khôn lường. Kinh tế thế giới đang ngổn ngang bao công việc cần giải quyết và nhất là bao điều cần bàn luận một cách nghiêm túc. Trong những vấn đề hết sức cơ bản cần làm rõ, nổi lên một vấn đề hệ trọng, đó là việc cắt nghĩa vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Để nghiên cứu một cách thấu đáo vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường nhìn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu lần này có thể xem xét các nội dung chính như sau:

1- Những nguyên nhân dẫn tới cuộc khủng hoảng

Như chúng ta đã biết, ngay sau khi cuộc khủng hoảng tài chính kinh tế toàn cầu nổ ra, trong rất nhiều công trình nghiên cứu và các cuộc đại tranh luận, các học giả kinh tế hàng đầu thế giới đã đưa ra những nguyên nhân chính dẫn tới khủng hoảng, đó là:

- Sự hình thành và đổ vỡ của bong bóng thị trường bất động sản, của các khoản cho vay khổng lồ để thế chấp nhà đất ở Mỹ.

- Sự yếu kém của hệ thống ngân hàng và sai lệch lớn trong điều tiết tài chính, khi có tình thế xấu xảy ra, hệ thống ngân hàng Mỹ bị hoảng loạn, lan ra toàn thế giới, gây nên sự co hẹp cung tiền tệ, dẫn tới sự suy thoái trong tổng cầu tiêu dùng và đầu tư.

- Các chính sách kinh tế vĩ mô của Mỹ và nhiều nước đã có những khiếm khuyết lại được thực hiện thiếu nhất quán, đầy đủ và thiếu cải cách cơ cấu dẫn tới kinh tế vĩ mô mất cân bằng và thiếu bền vững.

- Sự suy giảm giá trị của đồng đô la và khủng hoảng chế độ tiền tệ không bản vị. Từ tháng 8/1971, Mỹ tuyên bố đóng cửa thị trường vàng và đồng đô la từ đó không còn dùng vàng làm thước đo giá trị nữa. Từ đó, đồng đô la được phát hành vô tội vạ và giá trị của nó ngày càng giảm đi.

- Kết quả của việc giải quyết mâu thuẫn giữa việc xã hội hoá vô cùng mạnh mẽ, rộng lớn của sức sản xuất xã hội được cộng hưởng trong quá trình toàn cầu hoá với quan hệ chiếm hữu tư nhân chật hẹp, ích kỷ, vô trách nhiệm tại các nền kinh tế lớn có ảnh hưởng toàn cầu, đặc biệt là ở Mỹ và các nước phát triển. Để bảo đảm mục tiêu hàng đầu là lợi nhuận, giới chủ tư bản và các tập đoàn tư bản bằng mọi giá thúc đẩy tư nhân hoá, tự do hoá thị trường, cổ vũ chủ nghĩa thực dụng, khuyếch đại chính sách tư bản giả, chi phối các chính sách kinh tế - xã hội của các quốc gia. Chính vì thế, gần như toàn bộ quá trình sản xuất, phân phối sản phẩm đều trong tay giới tư bản tài phiệt, bất khả xâm phạm, không thể kiểm soát.

2-  Cội nguồn những nguyên nhân trên

Những nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp nêu trên, bắt nguồn từ một điều cốt lõi nhất, quan trọng nhất dẫn tới cuộc khủng hoảng này. Đó chính là việc nhận thức và thực hiện sai lệch vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Cuộc khủng hoảng lần này rõ ràng bắt nguồn trực tiếp từ việc Chính phủ Mỹ và các chính phủ khác ở các nước phát triển đã xử lý sai lầm quan hệ giữa nhà nước và thị trường, trao quá nhiều quyền cho cơ chế thị trường tự do, buông lỏng sự quản lý và giám sát điều hành của nhà nước. Cụ thể hơn ở Mỹ là Cục dự trữ Liên bang đã thả lỏng tín dụng trong một thời gian dài cho sự bùng nổ thị trường bất động sản; thị trường ảo và kinh tế “bong bóng” đã tự do phi mã đến lúc vỡ tung ra. Lỗi quan trọng ở đây là “quá ít nhà nước, quá nhiều thị trường tự do”.

Cắt nghĩa từ cội nguồn vấn đề này cần khái lược lại cơ chế vận hành của nền kinh tế Mỹ và các nước phát triển. Đã có một thời gian dài, nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa được vận hành theo cơ chế hoàn toàn tự do dựa trên học thuyết kinh tế của nhà kinh tế học cổ điển Adam Smith. Trong tác phẩm “Của cải của các dân tộc (1776)”, Adam Smith đã đưa ra quan điểm có tính triết lý là: Hãy để cho thị trường vận hành dưới sự dẫn dắt của “bàn tay vô hình”, cơ chế thị trường tự do sẽ đưa tới kết quả cuối cùng là “sự hài hoà xã hội”. Tuy nhiên, cuộc Tổng khủng hoảng 1929 - 1933 đã làm cho tất cả các nước Tư bản chủ nghĩa phát triển buộc phải từ bỏ lý luận về bàn tay vô hình của cơ chế thị trường để chuyển sang thực hiện thuyết kinh tế của Keynes với lý lẽ ngược lại rằng: Để thoát khỏi khủng hoảng, thất nghiệp và nguy cơ bùng nổ xã hội, nhà nước phải điều tiết kinh tế. Lý thuyết kinh tế của Keynes đã chiếm địa vị chi phối ở các nước Phương Tây từ năm 1945 - 1973.

Tới nửa cuối những năm 70 của thế kỷ XX, khi cuộc khủng hoảng năng lượng thế giới nổ ra, các nước tư bản phát triển lại rơi vào suy thoái kinh tế và lý thuyết Keynes bị coi là nguyên nhân gây ra tình trạng trên để thay vào đó là chủ nghĩa tự do mới. Từ đầu những năm 1980, chủ nghĩa tự do mới được Thủ tướng Anh That-chơ, Tổng thống Mỹ Reagan cùng với WB, IMF nhiệt liệt tán thưởng và lý thuyết đó được đưa vào vận hành ngay tại Mỹ, các nước Tây Âu và hàng loạt nước khác. Phương châm của lý thuyết tự do mới là “thị trường nhiều hơn, nhà nước ít hơn” với 5 điểm chủ yếu: 1. Tăng thị trường; 2. giảm nhà nước; 3. phi điều tiết hoá; 4. tự do hoá; 5. tư nhân hóa. Theo quan điểm của thuyết tự do mới, tăng trưởng kinh tế phải đi trước, công bằng xã hội sẽ đi sau, người nghèo hãy kiên tâm chờ đợi. Do việc áp dụng chủ nghĩa tự do mới, khoảng cách giữa các nước giàu và các nước nghèo cũng như giữa người giàu và người nghèo ngày càng gia tăng.

Chỉ khoảng trên dưới một thập niên áp dụng mô hình kinh tế theo thuyết tự do mới, các cuộc khủng hoảng kinh tế lần lượt nổ ra ở Mêhicô, một số nước ở Đông Nam Á, Nga, Áchentina... trong những năm 90 của thế kỷ trước và lần này nổ ra ngay tại Mỹ, nước đi đầu trong việc áp dụng cơ chế kinh tế này. Cuộc khủng hoảng đó nhanh chóng gây thành phản ứng dây chuyền, đẩy kinh tế thế giới lún sâu vào cuộc suy thoái tồi tệ nhất kể từ những năm 30 của thế kỷ trước. Rõ ràng, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu lần này đã giáng một đòn chí tử vào lý thuyết của chủ nghĩa tự do mới, vào quan điểm coi nhẹ vai trò điều hành và quản lý của nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Giáo sư Joseph Stiglitz, người được giải thưởng Nobel kinh tế năm 2001 đã khẳng định; Mỹ đã xuất khẩu triết lý kinh tế thị trường tự do, xuất khẩu một thứ văn hóa doanh nghiệp vô trách nhiệm đối với xã hội..., và cuối cùng đã xuất khẩu sự suy thoái đi bốn phương...

3- Tất cả các nhà nước đã phải vào cuộc

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu trong xu thế toàn cầu hoá đang phát triển theo chiều sâu và bề rộng nên phạm vi tác động rất rộng lớn, sự lan toả rất nhanh chóng. Xem xét vai trò và tác động của nhà nước đối với cuộc khủng hoảng lần này, nổi rõ hai khía cạnh:

Một là, tuy không nước nào thoát khỏi sự tác động xấu do cuộc khủng hoảng này gây ra, nhưng thực tiễn cho thấy mức độ ảnh hưởng từ các nước và các khu vực rất khác nhau: Các nền kinh tế càng “nhiều nhà nước” thì càng ít chịu thiệt hại, ngược lại các nền kinh tế càng “ít nhà nước” thì tổn hại càng nặng nề: Có thể thấy rõ điều này qua bảng so sánh sau đây:

Tăng trưởng lạm phát năm 2008 và dự báo năm 2009 (IMF)-

Đơn vị tính:  %

 

Tăng trưởng

Lạm phát (theo CPI)

Các nền kinh tế

2008

Dự báo 2009

2008

Dự báo 2009

Hoa Kỳ

1,2

      - 0,7

4,0

1,6

Khu vực đồng Euro

1,0

      - 0,5

3,3

1,9

Nhật Bản

0,4

      - 0,2

1,6

      - 0,3

Hàn Quốc

4,0

2,0

4,7

3,0

Singapore

4,3

3,0

5,9

3,0

Thái Lan

2,0

2,0

6,5

3,1

Ấn Độ

6,9

6,3

9,6

4,3

Trung Quốc

9,3

8,5

6,1

3,4

Nguồn: Consensus Ecoromics, IMF (2009)

Rõ ràng Hoa Kỳ là nước thực hiện cơ chế thị trường tự do sâu rộng nhất, nhà nước quản lý ít nhất, bị tác động mạnh nhất và nền kinh tế lún sâu nhất trong bãi lầy khủng hoảng (tăng trưởng kinh tế dự báo năm 2009 là âm 0,7%); Ngược lại, Trung Quốc có nền kinh tế được điều hành quản lý chặt chẽ và hiệu quả nên bị ảnh hưởng ít nhất (dự báo tăng tổng kinh tế năm 2009 khoảng 8,5%).

Hai là, ngay sau khi cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu nổ ra, hầu như tất cả chính phủ các nước và các tổ chức quốc tế đã nhanh chóng vào cuộc, tìm mọi giải pháp có thể để khắc phục hậu họa của nó: Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản và nhiều nền kinh tế thế giới đã phải phối hợp sử dụng nguồn lực tài chính chưa từng có và tất cả những biện pháp mạnh nhất để hỗ trợ thanh khoản, ứng cứu hệ thống tài chính khỏi sụp đổ. Các nhà quản lý của 20 nền kinh tế hàng đầu trên thế giới đã nhất trí đồng thuận với kế hoạch sử dụng hàng ngàn tỉ USD nhằm khơi thông dòng chảy thương mại vực dậy đà tăng trưởng của kinh tế thế giới. Các gói cứu trợ và kích thích kinh tế khổng lồ của các nước đã được thực thi. Gói cứu trợ của Mỹ lên tới hơn 2.000 tỉ USD, Anh 850 tỉ, Liên minh Châu Âu hơn 200 tỉ, Nhật Bản 255 tỉ, Hàn Quốc 141 tỉ.

Với tất cả các giải pháp can thiệp mạnh và sự quyết tâm lớn, nền kinh tế của các nước đã có những bước chuyển biến theo chiều hướng khả quan, tín hiệu kinh tế phục hồi ở các nước đều nhanh hơn dự tính.

So với tình hình chung ở tất cả các nền kinh tế trên thế giới, kinh tế Trung Quốc vừa ít bị ảnh hưởng do khủng hoảng vừa phục hồi một cách nhanh chóng, khả quan hơn. Trong 9 tháng đầu năm 2009, Kinh tế Trung Quốc đạt mức tăng trưởng 7% đến 8%, Quý 3/2009 là 8,9%. Các nhà kinh tế nhận định rằng, gói kích cầu trị giá 586 tỉ USD được áp dụng từ tháng 11 năm 2008 đến nay đã có tác động quyết định đến sự phục hồi kinh tế của Trung Quốc. Với đà này, Trung Quốc sẽ đạt mục tiêu đề ra là tăng trưởng kinh tế hơn 8% trong cả nước năm 2009. Đây là yếu tố quan trọng tạo thêm nhiều việc làm cũng như đảm bảo ổn định xã hội. Nhiều nhà kinh tế cho rằng, chính sự tăng trưởng ngoạn mục của kinh tế Trung Quốc đã góp phần quan trọng để kinh tế thế giới vượt qua khủng hoảng. Kết quả này cũng chứng tỏ vai trò tích cực và hiệu quả không thể phủ nhận của nhà nước trong việc quản lý nền kinh tế lớn thứ 3 thế giới này.

4- Việt Nam với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu

Là một nền kinh tế đang trong quá trình hội nhập sâu rộng vào kinh tế thế giới, có độ mở lớn nên khủng hoảng và suy thoái kinh tế toàn cầu đã tác động nghiêm trọng tới kinh tế Việt Nam, nhất là trong lĩnh vực xuất khẩu hàng hoá, xuất khẩu lao động, thu hút đầu tư nước ngoài, nguồn ngoại tệ từ các kiều hối, du lịch, dịch vụ. Bên cạnh đó, hệ quả của các biện pháp kiềm chế lạm phát cùng với thiên tai, dịch bệnh liên tiếp xảy ra đã làm trầm trọng thêm những khó khăn của nền kinh tế đất nước.

Trước tình hình đó, Nhà nước Việt Nam đã ban hành kịp thời và tổ chức thực hiện đạt kết quả các gói giải pháp kích thích kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội. Chính phủ Việt Nam đã đề ra 5 nhóm chính sách cụ thể về những giải pháp cấp bách nhằm ngăn chặn suy thoái, duy trì tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội, trong đó có gói giải pháp kích thích kinh tế quy mô khoảng 145 nghìn tỉ đồng (khoảng 8 tỉ USD). Các cấp, các ngành, các doanh nghiệp đã tập trung triển khai gói kích thích kinh tế này, coi đó là chính sách kinh tế- xã hội trọng tâm của năm 2009 để thực hiện mục tiêu ngăn chặn suy giảm, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Kết quả thực hiện gói kích thích kinh tế, tính từ đầu tháng 9/2009 đạt được như sau:

- Về thực hiện chính sách hỗ trợ lãi suất, tính đến đầu tháng 9/2009, dư nợ cho vay hỗ trợ lãi suất đạt 418.304 tỷ đồng.

- Về thực hiện chính sách miễn giảm, giảm thuế, tính đến đầu tháng 9 có trên 125.000 lượt doanh nghiệp và khoảng 937.000 đối tượng phải nộp thuế thu nhập cá nhân được hưởng ưu đãi về thuế. Trong chương trình tổng thể nhằm ngăn chặn suy giảm kinh tế, dự kiến cả năm số thuế được miễn giảm, giảm khoảng 20.000 tỷ đồng.

- Về việc thực hiện các giải pháp về vốn đầu tư phát triển, theo kế hoạch, vốn đầu tư phát triển của Nhà nước trong gói kích thích kinh tế khoảng 90.800 tỷ đồng, ước thực hiện cả năm đạt khoảng 60.800 tỷ đồng.

Do sớm nhận định, đánh giá tình hình một cách chủ động, thận trọng và chính xác để chuyển hướng chính sách kịp thời, với sự nỗ lực của các cấp, các ngành và của toàn xã hội, Việt Nam đã ngăn chặn được đà suy giảm kinh tế, đạt tốc độ tăng trưởng khá và tăng được nguồn lực cho đầu tư phát triển, tạo đà cho thời gian tới. Các doanh nghiệp Việt Nam đã vượt qua thời điểm khó khăn nhất, sản xuất đi vào phục hồi và có bước phát triển, lao động được thu hút trở lại, 76 ngành doanh nghiệp mới được thành lập; tạo thêm 1,5 triệu chỗ làm việc. Từ quý II, giá trị sản xuất công nghiệp đã tăng trở lại một cách ổn định, tháng sau cao hơn tháng trước, 9 tháng tăng 6,5% so với cùng kỳ năm 2008 và dự kiến cả năm tăng khoảng 7,2%. Giá trị tăng thêm của ngành xây dựng từ - 0,4% năm 2008 tăng lên 11,3% năm 2009. Giá trị tăng thêm của khu vực dịch vụ khoảng 6,5%. Nông nghiệp phát triển khá ổn định, giá trị sản xuất cả năm dự định tăng 2,8% so với cùng kỳ năm trước. Tổng sản phẩm nội địa (GDP) quý sau cao hơn quý trước: Quý I: 3,14%; Quý II: 4,46%; Quý III: 5,76%; 9 tháng đầu năm tăng 4,56%; Dự kiến cả năm 2009 tăng khoảng 5,2%.

5- Những điều bổ ích

Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu lần này khiến cả thế giới đều tìm thấy những điều hệ trọng và đối với chúng ta có thể rút ra những bài học bổ ích:

Thứ nhất là, cần nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa nhà nước và kinh tế thị trường.

Nếu nhà nước bỏ mặc thị trường, để thị trường tự do chi phối nền kinh tế thì sớm muộn cũng sẽ lâm vào tình trạng mất cân đối cơ cấu kinh tế vĩ mô, bất ổn định và cuối cùng là đổ vỡ, khủng hoảng. Trong điều kiện toàn cầu hoá, vai trò của nhà nước càng cần được chú ý nhiều hơn. Nhận rõ vấn đề hiển nhiên như thế.

Hội nghị G20 ngày 2.4.2009 tại London đã xác định, sự can thiệp của nhà nước đối với nền kinh tế là cần thiết và quan trọng. Nhà nước nói chung cần can thiệp vào kinh tế bằng việc đảm bảo môi trường kinh doanh để kinh tế thị trường hoạt động có hiệu quả. Đó là việc tổ chức cung ứng các hàng hoá công, giám sát hoạt động của các thể chế kinh tế thị trường tuân thủ pháp luật, bảo đảm an sinh xã hội và có các công cụ cùng những giải pháp cần thiết để can thiệp khi nền kinh tế có sự cố.

Quan điểm chung là như vậy nhưng khó nhất lại là mức độ, liều lượng cao thấp của nhà nước với thị trường như thế nào là vừa, thế nào là thuận. Thực tế đã chứng tỏ cả hai chiều: Một chiều là coi nhẹ vai trò của nhà nước đã có hậu quả trực tiếp ở không chỉ cuộc khủng hoảng tài chính lần này mà các cuộc khủng hoảng trước đây như cuộc đại khủng hoảng 1929- 1933. Còn ở một thái cực khác, nếu sự can thiệp của nhà nước quá mức cũng sẽ có tác động ngược chiều, dễ quá đà, trái quy luật, kìm hãm sự phát triển tự nhiên của nền kinh tế. Kinh tế kế hoạch hoá tập trung là một bằng chứng sai lầm trong chính sách và điều hành của chính phủ, cũng là tác nhân gây ra các đổ vỡ kinh tế. Cuộc khủng hoảng Đông Á cũng là một ví dụ điển hình.

Vì thế, trong khi rất thống nhất về vai trò của nhà nước can thiệp vào thị trường không chỉ khi kinh tế khủng hoảng mà ngay cả lúc nền kinh tế đang vận hành thuận lợi, thì các nhà kinh tế vẫn có ý kiến khác nhau về quy mô và mức độ của sự can thiệp đó. Sự can thiệp mạnh mẽ thái quá sẽ dẫn tới có những chính sách kinh tế chủ quan duy ý trí, gây cản trở sản xuất kinh doanh, dễ dẫn tới thâm hụt ngân sách lớn, dẫn tới lạm phát và khủng hoảng. Những ý kiến khác cho rằng: Nếu can thiệp của nhà nước quá hời hợt, không đủ liều lượng sẽ dẫn tới việc thị trường tự do làm chủ tình hình, sản xuất, phân phối lưu thông vô hạn độ, mất cân đối, phân cực và có tính đối đầu kinh tế, bất ổn xã hội và cuối cùng là đổ vỡ. Điều quan trọng nhất phải là, tuỳ theo mô hình kinh tế và cụ thể điều kiện của từng nền kinh tế mà dự liệu mức độ và giải pháp can thiệp của nhà nước một cách hợp lý, hài hoà. Đây là vấn đề khó khăn nhất trong điều hành kinh tế.

Thứ hai là, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một tất yếu khách quan, có tính ưu việt nhưng cần được không ngừng hoàn thiện.

Kinh tế thị trường là thành tựu phát triển kinh tế của nhân loại, là một tất yếu khách quan. Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc điều tiết kinh tế thị trường cũng là một nguyên tắc không thể phủ nhận. Từ đó, việc phát triển mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như ở Việt Nam và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa như ở Trung Quốc cũng là sự phát triển có tính quy luật được vận dụng vào điều kiện cụ thể của đất nước. Ở đây cũng cần nhấn mạnh: Định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường cũng chính là sự quản lý của nhà nước một cách có định hướng, hợp quy luật, khoa học và sáng tạo. Sự quản lý và can thiệp này vừa nhất quán, vừa mềm dẻo, linh hoạt; quản lý ở tầm vĩ mô, sao cho giải phóng tất cả năng lực sản xuất của xã hội, đồng thời tiên lượng được những xu thế phát triển của nền sản xuất. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phải là nền kinh tế vừa vận hành theo quy luật khách quan, vừa có tính tự giác rất cao, phải có một cơ chế vận hành sáng tạo không ngừng và đổi mới không ngừng.

Trong điều kiện nền kinh tế hội nhập toàn cầu, việc bảo đảm phát triển nhanh lại bền vững, an toàn càng cần hai lần sáng tạo. Làm được điều đó cần thiết phải xác định rõ thể chế kinh tế và cơ chế, chế tài thực hiện; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, điều tiết vĩ mô của Nhà nước; hiện đại hoá bộ máy quản lý kinh tế, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ quản lý cũng như trình độ quản trị kinh doanh của doanh nghiệp. Trong quá trình vận hành và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò lãnh đạo của Đảng đặc biệt quan trọng. Trí tuệ, năng lực lãnh đạo, năng lực cầm quyền của Đảng trước hết và quan trọng hàng đầu là thể hiện trong việc lãnh đạo phát triển kinh tế, kinh tế gắn liền với chính trị và xã hội, gắn chặt với an ninh quốc phòng, gắn chặt với an sinh xã hội và bình ổn đất nước.

Thứ ba là, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu không chỉ đưa tới hậu quả nghiêm trọng và thách thức to lớn, mà còn tạo ra cơ hội mới cho mỗi nền kinh tế. Cơ hội ở đây chính là qua cơn bão này ta nhận rõ mình hơn, thấy rõ thế mạnh và điểm yếu của nền kinh tế đất nước, thấy rõ điều cần làm và phải làm, điều nên tránh và phải tránh. Đặc biệt nhân cơ hội này cần cấu trúc lại nền kinh tế, cân bằng giữa nội lực và ngoại lực, phải coi nội lực là nhân tố quyết định.

Muốn cân bằng giữa nội lực và ngoại lực, trước hết, cần xây dựng nền kinh tế có tính độc lập- tự chủ; Đó là nền kinh tế có đủ lực, đủ sức bảo đảm phát triển tương đối ổn định cho mọi vùng, miền; bảo đảm cung ứng những sản phẩm hàng hoá đáp ứng nhu cầu của toàn thể nhân dân; Đó cũng là nền kinh tế được chú trọng phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý từng bước trang bị những nhu cầu cần thiết cho cả quốc phòng - an ninh.

Trong các chính sách phát triển cụ thể cũng cần có sự điều chỉnh lại hợp lý hơn. Trong nhiều năm qua phát triển kinh tế của Việt Nam có xu thế hướng ngoại, dựa nhiều vào xuất khẩu và đầu tư từ nước ngoài. Đầu tư trực tiếp nước ngoài có tăng về số lượng nhưng chất lượng và hiệu quả đầu tư còn thấp, chất lượng tăng trưởng chưa thỏa đáng, chủ yếu tăng trưởng chiều rộng mà chưa tăng trưởng vững chắc, có chiều sâu. Xuất khẩu tuy có nhiều khởi sắc nhưng chưa phải là xuất khẩu những mặt hàng có phẩm chất, trí tuệ Việt Nam mà chỉ là xuất khẩu nguyên liệu hoặc hàng gia công chế biến. Bởi vậy, các doanh nghiệp sản xuất để xuất khẩu chưa đổi mới công nghệ, vẫn là các công xưởng gia công lắp rắp là chủ yếu.

Để nền kinh tế phát triển bền vững và hiệu quả hơn, cần phát huy tối đa sức mạnh nội lực, tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế, coi tiêu dùng và đầu tư nội địa là bộ phận cấu thành quan trọng các nền kinh tế và là nhân tố thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Bên cạnh đó, cần tiếp tục sử dụng có hiệu quả ngoại lực, tăng cường thu hút đầu tư nước ngoài nhưng phải có chọn lọc công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường. Đẩy mạnh xuất khẩu bằng những hàng hóa có thương hiệu Việt Nam, từng bước chuyển từ mô hình kinh tế sản xuất gia công sang các công xưởng sản xuất để xuất khẩu, tăng cường xuất khẩu các loại hàng hóa đã qua chế biến, được thị trường thế giới chấp nhận.

Bài học lớn nhất rút ra từ việc đối phó với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu lần này là sự tự tin. Qua cơn khủng hoảng, chúng ta càng thấy học thuyết kinh tế Mácxít cắt nghĩa quá trình sản xuất, phân phối lưu thông và những mâu thuẫn, bế tắc vô phương cứu chữa của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa là học thuyết khoa học đến nay vẫn còn nguyên ý nghĩa thời đại. Từ những thành công của công cuộc cải cách mở cửa và phát triển ngoạn mục của kinh tế Trung Quốc cũng như những thành tựu của hơn 20 năm đối mới kinh tế của Việt Nam, chúng ta càng tự tin hơn với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một nền kinh tế trong đó vai trò của Nhà nước trong việc vận hành điều tiết kinh tế ngày càng được thực hiện một cách khoa học, hợp lý; trong đó thị trường được phát triển tự nhiên nhân theo quy luật kinh tế và có sự định hướng bảo đảm cho sự ổn định, bền vững, hài hòa. Đó là mô hình phát triển kinh tế đúng đắn dựa trên cơ sở lý luận khoa học và đã được thực tiễn kiểm nghiệm./.

GS.TS Vũ Văn Hiền
Ủy viên Trung ương Đảng
Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam