Chiều 13/5, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) đã cho ý kiến về Đề án đổi mới cơ chế tài chính của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) giai đoạn 2008-2012; trong đó một nội dung quan trọng là đề xuất thay đổi về chính sách học phí.
Theo Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thiện Nhân, hai mục tiêu của Đề án là: Xây dựng cơ chế tài chính mới cho GD-ĐT, nhằm huy động ngày càng tăng và sử dụng có hiệu quả nguồn lực của Nhà nước và xã hội để nâng cao chất lượng và tăng quy mô GD-ĐT, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH-HĐH đất nước, thực sự coi giáo dục là quốc sách hàng đầu. Xây dựng hệ thống các chính sách để tiến tới mọi người ai cũng được học hành với nền giáo dục có chất lượng ngày càng cao.
Đề án đã xác định đổi mới phương thức xây dựng và giao kế hoạch ngân sách theo hướng lập kế hoạch và giao trần ngân sách trung hạn (3 năm). Nhà nước cam kết dành đầu tư thỏa đáng và ngày càng tăng cho GD-ĐT. Đề án xác định trách nhiệm và quyền hạn hợp lý của các cơ quan quản lý nhà nước trung ương và địa phương trong việc lập và thực hiện kế hoạch ngân sách cho GD-ĐT. Xây dựng cơ chế thích hợp để huy động các nguồn lực cho GD, ngân sách nhà nước hỗ trợ các cơ sở GD ngoài công lập đào tạo giảng viên có chất lượng cao; cấp bù học phí cho con em các đối tượng chính sách học ở các trường mầm non, phổ thông ngoài công lập...
Về đổi mới chính sách học phí và hỗ trợ người học, sửa đổi chế độ học phí của các trường công lập theo hướng mức học phí và các chi phí học tập hợp lý khác của hộ gia đình cho con em đi học mầm non và phổ thông không vượt quá 6% thu nhập bình quân của hộ gia đình, luôn nằm trong khả năng chi trả. Với các hộ dân có thu nhập rất thấp, nếu 6% thu nhập chưa đảm bảo chi đủ cho các nhu cầu học tập thì được Nhà nước hỗ trợ thêm ngoài phần miễn học phí. Thực hiện miễn học phí đối với học sinh tiểu học, học sinh thuộc diện chính sách, hộ nghèo theo tiêu chuẩn quốc gia. Thay chính sách miễn học phí cho sinh viên ngành sư phạm bằng chính sách tín dụng sinh viên…
Theo nguyên tắc học phí phù hợp với khả năng chi trả, mỗi tỉnh có các vùng có mức thu nhập khác nhau có thể có mức học phí khác nhau. Mức học phí đối với đào tạo không chính quy bảo đảm bù đắp chi phí thường xuyên tối thiểu và không vượt quá 150% mức học phí chính quy cùng cấp học và các nhóm ngành nghề đào tạo. Các cơ sở đào tạo ngoài công lập và của nhà đầu tư nước ngoài được tự quyết định mức thu học phí nhưng phải thực hiện 3 công khai: Chất lượng đào tạo, nguồn lực đào tạo và tài chính, đóng thuế theo quy định.
Thẩm tra Đề án, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (VH-GD-TTN) của Quốc hội đồng tình cơ chế tài chính của GD-ĐT hiện nay có 8 tồn tại: Mức phân bổ ngân sách chi thường xuyên còn thấp. Định mức phân bổ ngân sách cho GD-ĐT chưa gắn chặt với các tiêu chí đảm bảo chất lượng đào tạo, chưa làm rõ trách nhiệm chia sẻ chi phí đào tạo giữa nhà nước và người học ở GD nghề nghiệp và GD đại học, cơ bản vẫn mang nặng tính bao cấp và bình quân. Chế độ học phí thực hiện từ 1998 đến nay vẫn chưa thay đổi, mức thu học phí quá thấp. Việc miễn, giảm học phí trong các cơ sở GD-ĐT do các trường phải tự thực hiện và việc miễn học phí đối với học sinh ngành sư phạm là chưa hợp lý. Phương thức phân bổ và quản lý tài chính hiện nay cho thấy sự bất cập. Việc giao kế hoạch thu chi ngân sách hàng năm chưa gắn với kế hoạch phát triển trung hạn và dài hạn của ngành. Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về nhiệm vụ, tổ chức bộ máy và tài chính trong các cơ sở GD công lập chưa phát huy được hiệu quả. Chưa có cơ chế hữu hiệu nhằm huy động nhiều hơn nữa các nguồn lực của xã hội đầu tư cho GD.
Theo Chủ nhiệm UB VH-GD-TTN Đào Trọng Thi, Đề án cần làm rõ thêm một số vấn đề như: Tỷ lệ chi ngân sách nhà nước cho GD-ĐT; cơ chế và giải pháp cụ thể hơn để các doanh nghiệp tham gia đóng góp cho GD-ĐT.
Về đổi mới chính sách học phí và hỗ trợ người học, 6% là mức chi trả khá cao trong nhóm các nước mới phát triển. Như vậy với nước ta, mức này vẫn là quá cao vì thực tế thu nhập của các hộ dân hiện nay còn thấp, đa số HSSV là con em nông dân nghèo và khó khăn. Lộ trình tiến tới miễn học phí đối với cấp THCS cũng cần phải làm rõ. Vấn đề hỗ trợ đào tạo nghề nghiệp cũng cần được cân nhắc thận trọng. Việc thay đổi chính sách miễn học phí bằng chính sách tín dụng đối với SV ngành sư phạm cần xác định lại số năm phục vụ ngành sau khi tốt nghiệp để được Nhà nước xóa nợ cả gốc và lãi vì 3-5 năm chỉ đủ cho SV mới ra trường làm quen với việc dạy, mức độ cống hiến chưa thể bù đắp chi phí đào tạo.
Khung học phí trong Đề án có biên độ rất rộng, đề nghị chia thành các mức nhỏ hơn tương ứng với các mức chất lượng khác nhau. Về lộ trình thực hiện, khoảng cách giữa mức học phí hiện hành với khung học phí dự kiến quá lớn, cần tăng dần theo từng năm học để đảm bảo tính khả thi. Nhìn chung, các mức học phí trong Đề án quá cao, đặc biệt đối với hệ đào tạo nghề nghiệp; trong đó mức học phí của trung cấp nghề và cao đẳng nghề bằng nhau, mức học phí của trung cấp nghề quá cao so với cấp THPT là không hợp lý, không công bằng đối với các đối tượng cùng lứa tuổi và không khuyến khích học sinh sau THCS đi học nghề.
Đảm bảo tính công bằng trong áp dụng học phí, nhất là học phí học nghề
Góp ý vào Đề án, đa số các ủy viên UBTVQH đánh giá cao ý nghĩa, tầm quan trọng của Đề án, đồng thời nhấn mạnh cần cân nhắc kỹ càng đối với những đề xuất thay đổi về chính sách học phí được nêu trong Đề án.
Chủ nhiệm UB Pháp luật Nguyễn Văn Thuận, Chủ nhiệm VPQH Trần Đình Đàn cho rằng nên lùi lại thời điểm bắt đầu thực hiện Đề án để đảm bảo có sự chuẩn bị kỹ, tổng thể, nhất là trong tình hình suy giảm kinh tế hiện nay, đời sống của nhân dân còn rất nhiều khó khăn; thời gian như dự kiến là quá gấp.
Nhấn mạnh tầm quan trọng, ảnh hưởng sâu rộng của Đề án đối với toàn xã hội, Chủ nhiệm UB Tư pháp Lê Thị Thu Ba cho rằng, cần đảm bảo tính công bằng trong áp dụng học phí, nhất là học phí học nghề bởi hầu hết những người học nghề đều là đối tượng khó khăn về tài chính, cần được hỗ trợ nhiều hơn. Mặt khác, việc hỗ trợ đối tượng này còn giải quyết được một vấn đề xã hội lớn đó là tăng số lao động được đào tạo nghề.
Chủ nhiệm UB Tài chính Ngân sách Phùng Quốc Hiển khẳng định: Học tập là vấn đề được cả xã hội quan tâm. Một trong những ưu việt của CNXH là phúc lợi, ưu tiên cho GD và y tế. Đề án cần nêu rõ thêm quan điểm, nguyên tắc đổi mới cơ chế tài chính của GD-ĐT là theo hướng như thế nào? Nhà nước và người dân không tiếc đầu tư cho GD, quan trọng là sử dụng như thế nào cho đúng, cho phù hợp.
Ông Hiển cũng đề xuất miễn học phí hoàn toàn bậc THCS cho học sinh nông thôn. Chủ nhiệm UB Khoa học-Công nghệ và Môi trường Đặng Vũ Minh tán thành quan điểm cần tăng học phí để nâng cao chất lượng đào tạo, nhất là bậc đại học, nhưng việc tăng học phí cần phải có lộ trình, tăng dần từng bước để nhận được sự đồng thuận của toàn xã hội.
Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Thiện Nhân khẳng định: Thay đổi chính sách học phí là nội dung quan trọng nhưng không phải là vấn đề tổng thể, cốt lõi của Đề án. Nếu chính sách học phí giữ như cũ, khó mà tăng chất lượng GD-ĐT. Muốn tăng chất lượng, phải bằng cách Nhà nước tăng ngân sách cho GD-ĐT và xã hội đóng thêm. Nếu không đủ khả năng thì Nhà nước cho vay, đây là khoản tiết kiệm cho tương lai; không bao cấp tràn lan như trước.
Kết luận, Phó Chủ tịch QH Nguyễn Đức Kiên đề nghị Chính phủ phân tích, đánh giá thêm những tác động của Đề án; cân nhắc thêm về thời điểm thực hiện. Cơ chế tài chính đối với GD-ĐT có nhiều khâu, cần lựa chọn khâu trọng tâm làm trước. Học phí chỉ là một phần, cần làm rõ Nhà nước lo đến đâu, các chủ thể khác lo đến đâu để phát triển sự nghiệp GD-ĐT. Điều chỉnh học phí cần có lộ trình, có nhiều phương án, đồng thời mức học phí phải tương xứng với chất lượng đào tạo…/.