Hề chèo là di sản phi vật thể vô giá của nghệ thuật chèo truyền thống và đã được phát huy với nhiều màu sắc khác nhau trong các vở chèo mới. Nhưng đội ngũ diễn viên thể hiện vai hề thành công thì không nhiều.
PV: Tại sao ông lại chọn nghề chèo là nghiệp diễn của mình?
NSƯT Quốc Trượng: Thực ra không hẳn là lựa chọn, nó là năng khiếu được các thầy, các cô ở trường phát hiện ra. Đầu tiên là cố nghệ sỹ nhân dân Mạnh Tuấn, người đã phát hiện ra tôi và Xuân Hinh có duyên hề. Thầy đã dốc hết tâm đắc của mình, truyền cách biểu diễn, cách ca hát của những vai hề chèo cho chúng tôi. Từ đó tạo ra niềm yêu, đam mê với nghề và trở thành một hề chèo.
PV: Diễn chèo đã khó, nhưng hình như diễn hề chèo còn khó hơn?
NSƯT Quốc Trượng: Mỗi vai đều có cái khó riêng của nó. Ví dụ như vai thư sinh thì đòi hỏi diễn viên có hình thể tương đối đẹp, khoan thai, nhẹ nhàng, dung dị. Còn vai phản diện thì phải có nét mặt hoặc cách diễn mang tính chất hơi đểu. Kể cả tiếng nói, ngôn ngữ và động tác. Còn hề chèo thì bắt buộc phải vừa hát, vừa diễn, lại phải nhân cách hóa, cách điệu. Hơn nữa phải biết kết hợp giữa hát, múa, diễn cho hài hòa, mới tạo ra tính cách của một vai hề. Xưa nay, người ta vẫn cho rằng hề chẳng qua chỉ là vai phụ trong một vở diễn. Đó là một quan niệm sai lầm. Hề có số phận hẳn hoi, đóng góp không nhỏ vào thành công của vở diễn. Một vở diễn không có tiếng cười thì là vở diễn kém sự thành công.
 |
|
NSƯT Quốc Trượng trong vai anh Ngơ, vở Hùng ca Bạch Đằng Giang
|
PV: Các vai hề không chỉ thu hút khán giả qua ngoại hình hay giọng nói của các diễn viên mà cả bằng những điệu hát của hề chèo. Nghệ sỹ có thể chia sẻ về điều này?
NSƯT Quốc Trượng: Thực ra hát hề chèo rất khó vì phải đưa được cái hồn của hề vào. Nó có chất vừa dí dỏm, vừa phóng khoáng, vừa mang tính chất châm chọc, châm biếm, đả kích. Mỗi một bài hát có cái khó riêng nhưng những người đóng nghề chuyên nghiệp vào tính cách của những bài hát đó lại rất hợp, rất dễ. Nhưng, một người nghệ sỹ đóng hề chuyển sang hát một bài chính diện, phản diện thì hát tương đối được; nhưng người hát chính diện hoặc phản diện chuyển sang hát một vai hề thì rất khó. Tất nhiên là vẫn hát được nhưng chất lượng và nét hề thì không có.
PV: Ngày nay có nhiều bạn trẻ theo học chèo, trong số họ có rất nhiều người đã thử sức ở vai hề nhưng có vẻ rất ít người có duyên với hề chèo?
NSƯT Quốc Trượng: Điều này do năng khiếu của mỗi nghệ sỹ, không thể bắt họ vào vai hề được. Ví dụ như vai chính diện hoặc phản diện thì thông thường tìm dễ hơn. Nhưng hề chèo cần có cái khiếu đặc biệt. Đào tạo ra nghệ sỹ hề chèo thì vẫn có nhưng để theo kịp, làm được những thứ như các cụ ngày xưa thì rất khó. Vì hề chèo đòi hỏi tố chất rất khắt khe.
PV: Bên cạnh nghiệp diễn, ông còn tham gia vào việc giảng dạy, truyền lại những vai hề trong nghệ thuật chèo cổ cho những nghệ sỹ trẻ của Nhà hát chèo Quân đội. Vậy điều tâm huyết nhất của nghệ sỹ là gì?
NSƯT Quốc Trượng: Tâm huyết nhất là tìm được người làm nghề có đủ tố chất để mình dốc hết bầu tâm huyết, trao gửi những gì mình có. Tôi đã đào tạo nghệ sỹ Tự Long, Xuân Nghĩa, Đức Hải… mỗi người có một có chất khác nhau nhưng tựu chung đều có duyên hài. Không phải là hề chèo mà là hài kịch.
PV: Vậy, điểm khác nhau giữa hài và hề chèo là gì?
NSƯT Quốc Trượng: Hề chèo là châm biếm, đả kích, dí dỏm bằng ngôn từ, hành động, động tác, cử chỉ, điệu hát… phối kết hợp. Còn hài kịch mang tính chất cuộc sống đời thường ngày nay. Nó không sâu như hề chèo mà mang tính chất phản ánh đời thường. Nhiều khán giả, thậm chí cả người làm nghề đôi khi vẫn nhầm giữa hài kịch và hề chèo. Hài kịch thì người ta có thể phát hiện ngay, nhưng hề chèo thì có thể phải mất một thời gian mới có thể hiểu. Hề chèo chửi hay, chửi duyên dáng, chửi lịch thiệp. Đó là nhân vật hề chèo.
Phi hề bất thành chèo”. Để diễn được một vai cho ra chất hề là không hề đơn giản. Ngoài những kiến thức đầy đủ về nghệ thuật chèo nói chung, kiến thức về những bài hát hề chèo nói riêng thì người diễn viên thủ vai không thể thiếu được sự sáng tạo trong từng vai diễn để đem lại cho khán giả những tiếng cười sảng khoái trên sân khấu và cả những nụ cười ý nhị, sâu sắc như mục đích cha ông ta sáng tạo ra vai hề trong nghệ thuật chèo.
PV: Xin cảm ơn NSƯT Quốc Trượng./.
