Một trong những vấn đề thu hút sự quan tâm của dư luận tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 43 là việc có nên mở rộng cơ chế hợp tác Đông Á hiện nay hay không và việc mở rộng này thực hiện vào thời điểm nào thì được coi là thích hợp. Vấn đề được đặt ra sau khi Nga và Mỹ bày tỏ sự quan tâm và mong muốn tham gia vào cơ chế này tại Hội nghị cấp cao ASEAN 16.
Khi cơ chế hợp tác Đông Á được thành lập vào năm 2005, theo sáng kiến của ASEAN, Nga và Mỹ là hai cường quốc Thái Bình Dương nhưng không phải là thành viên vì chưa ký kết Hiệp ước Hợp tác và thân thiện với ASEAN. Ngay sau đó, Nga tiến hành thủ tục này, trong khi Mỹ, dưới thời Tổng thống Bush, vẫn dè dặt. Tuy nhiên, từ khi Tổng thống Obama lên cầm quyền và thúc đẩy chính sách trở lại Đông Nam Á, quan điểm của Mỹ thay đổi. Vào tháng 7/2009, Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton đã đặt bút ký kết hiệp định này.
Không phải ngẫu nhiên, Mỹ và Nga lại mong muốn trở thành thành viên của Diễn đàn Đông Á, nơi hội tụ của nhiều quốc gia phát triển và mới nổi ở châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc cùng với Ấn Độ và hai quốc gia châu Đại Dương là Australia và New Zealand, và đặc biệt là Hiệp hội quốc gia các nước Đông Nam Á - ASEAN.
Kể từ khi thành lập đến nay, cơ chế hợp tác Đông Á đã phát huy hiệu quả tích cực, hỗ trợ các nước thành viên vượt qua những thách thức của toàn cầu như khủng hoảng tài chính, ứng phó với biến đối khí hậu, an ninh năng lượng, lương thực….
Cơ chế hợp tác ASEAN+1, ASEAN+3 đã góp phần thúc đẩy quá trình liên kết giữa các nền kinh tế Đông Á. Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng: “Cho dù một số sáng kiến giúp hiện thực hoá cơ chế hợp tác Đông Á vẫn đang được bàn thảo, nhưng chúng tôi luôn tin rằng đó là một cơ chế hợp tác quan trọng. Việc mở rộng Đông Á với sự tham gia của Nga, Mỹ sẽ là tiền đề phát triển của khu vực này trong tương lai. Trong cấu trúc hợp tác Đông Á, ASEAN vẫn luôn giữ vai trò trung tâm để kết nối Đông Á trở thành khu vực năng động, cân bằng về chính trị và hỗ trợ cùng phát triển, nhất là trong lĩnh vực kinh tế”.
Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế Đông Á đã làm cho khu vực này hiện trở thành một trong ba trung tâm kinh tế lớn nhất trên thế giới. Nếu có thêm sự tham gia của Nga và Mỹ, hai trong số các nền kinh tế lớn nhất toàn cầu, sức mạnh kinh tế của khu vực này sẽ còn tăng lên gấp bội. Đông Á sẽ trở thành một thị trường rộng lớn với sự giao thương lớn chưa từng có. Tiếng nói của các nước Đông Á sẽ có trọng lượng hơn tại các diễn đàn kinh tế khu vực và quốc tế.
Trao đổi với báo chí bên lề Hội nghị AMM 43, Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan Kasit Piromya cho hay, ASEAN “chào đón” Nga và Mỹ tham gia vào EAS (Thượng đỉnh Đông Á). Sự hiện diện của hai quốc gia này góp phần đảm bảo hòa bình và phồn vinh ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ngoại trưởng Thái Lan Kasit cho rằng: “Họ có nhiều quan tâm về kinh tế, hỗ trợ phát triển cho các nước đang phát triển về đầu tư, công nghệ, du lịch... Bên cạnh đó, mỗi nước ASEAN ở phía tây Thái Bình Dương vẫn phụ thuộc nhiều vào thị trường Mỹ. Vì thế, sự tham gia của Mỹ rất quan trọng. Trên thực tế, họ đã thể hiện sự quan tâm tham gia và điều đó được hoan nghênh. Nga đang trở nên ngày càng quan trọng trong tương lai và hiện nay đã là đối tác đối thoại của ASEAN. Về địa lý, một nửa đất nước họ nằm ở châu Á. Vì vậy, theo logic, họ nên tham gia EAS”.
Cũng nhấn mạnh đến sự cần thiết mở rộng Đông Á, ông Hidenobu Sobashima - Phó phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Nhật Bản nhận định: “Theo tôi, vấn đề này sẽ tiếp tục tham vấn các quốc gia Đông Á khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ… Phía Nhật Bản hoan nghênh sự tham gia của các quốc gia mới vào Đông Á, trong đó bao gồm cả Mỹ và Nga. Nhưng chúng tôi vẫn cho rằng việc bàn thảo để mở rộng cấu trúc của Đông Á là một việc làm cần thiết”.
Để việc mở rộng cấu trúc khu vực Đông Á nhưng vẫn lấy ASEAN làm trung tâm thì bản thân các nước ASEAN cần quyết tâm thúc đẩy Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN vào năm 2015, trong đó đặc biệt đến yêu cầu thu hẹp khoảng cách phát triển. Ngoại trưởng Thái Lan Kasit Piromya cho rằng, Đông Á là một diễn đàn cấp cao để nói về các vấn đề chiến lược, linh hoạt và toàn diện, giúp các lãnh đạo trao đổi về duy trì hòa bình và ổn định khu vực, trong đó ASEAN cần phải tăng cường liên kết hơn nữa.
Ngoại trưởng Thái Lan nhấn mạnh: “Với ASEAN, chúng ta phải mạnh hơn, phải liên kết hơn, hội nhập hơn và tôn trọng tinh thần, nội dung của Hiến chương ASEAN về một thị trường, một cộng đồng, nhân quyền, sự tham gia dân sự... Vì thế phải chú trọng 2 vấn đề: mở cửa với thế giới và trở nên mạnh mẽ hơn”.
Rõ ràng, trên bình diện chính trị, Hợp tác Đông Á cũng góp phần xây dựng lòng tin giữa các thành viên, góp phần vào việc duy trì môi trường hoà bình, ổn định trong khu vực cũng như sự phát triển của mỗi đối tác thành viên; nuôi dưỡng những tình cảm khu vực giữa các dân tộc vốn có sự khác biệt về văn hoá, chế độ chính trị, trình độ phát triển và các mục tiêu quốc gia./.
