Nhập khẩu ô nhiễm

Nước ta có hơn 8.000km đường biên giới đất liền và biển, mỗi năm tiếp nhận hàng triệu tấn hàng hóa qua 60 cửa khẩu và 49 cảng biển. Những con đường thông thương thuận lợi đó đang bị những doanh nghiệp chỉ nghĩ đến lợi nhuận, lợi dụng thực hiện các phi vụ nhập khẩu nhiều mặt hàng tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, như: máy móc thiết bị cũ, lạc hậu chứa chất thải nguy hại, ắc quy chì, giấy cao su, vải vụn, thức ăn gia súc…

Đủ kiểu vi phạm

Theo báo cáo của Cục Cảnh sát Môi trường, từ năm 2006 đến nay, trong số 2.575 vụ vi phạm các quy định về bảo vệ môi trường do cơ quan này phát hiện, có hơn 200 vụ vi phạm môi trường trong lĩnh vực xuất nhập khẩu.

Đại tá Nguyễn Xuân Lý, Cục trưởng Cục Cảnh sát môi trường cho biết, các doanh nghiệp vi phạm thường gian dối khai báo trên giấy tờ hải quan là phế liệu để làm nguyên liệu sản xuất, hoặc đã được làm sạch. Nhưng thực tế là phế liệu có chứa tạp chất, chất thải nguy hại. Có những vụ hàng hóa ghi trên tờ khai là nhập quặng chì, nhưng thực chất là nhập ắc quy chì phế thải; ghi là hàng mới nhưng thực tế là vỏ chai nhựa đựng đồ uống tái sinh, túi nilon, sợi hóa học…

Điển hình là các vụ vi phạm của Cty TNHH Vũ Hải (Quảng Ninh), nhập khẩu 63.040 tấn bản cực ắc quy chì, nhưng khai báo hải quan là quặng chì. Cty TNHH một thành viên Mega Star và Cty TNHH Vòng Tròn nhập khẩu 86 container (tương đương 1.782 tấn) thép phế liệu dính dầu nhớt (loại chất thải nguy hại), tạp chất qua các cảng tại TP. Hồ Chí Minh. Cty cổ phần thép Đà Nẵng - ý nhập khẩu hơn 7.000 tấn thép phế liệu không đảm bảo các quy định về bảo vệ môi trường.

Liều lĩnh hơn, có đối tượng còn làm giả giấy tờ của cơ quan chức năng trong và ngoài nước, khai báo gian lận chủng loại, xen kẽ giữa hàng cấm nhập và hàng được phép nhập, “cài” động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm với động vật thông thường. Đơn cử như vụ Cty CP Thương mại XNK Móng Cái nhập khẩu hơn 2,8 tấn rắn, rùa các loại. Bị lực lượng chức năng kiểm tra, doanh nghiệp này đã xuất trình giấy chứng nhận của tổ chức Cites. Nhưng qua xác minh, có tới 3 loài đặc biệt quý hiếm, mà theo quy định phải nghiêm cấm xuất - nhập khẩu.

Không ít doanh nghiệp đã lợi dụng việc Nhà nước chưa có văn bản cụ thể quy định tiêu chuẩn đối với các mặt hàng là máy móc, thiết bị cũ, để nhập máy, thiết bị cũ, lạc hậu không còn khả năng sử dụng về tháo dỡ, tân trang, lắp ráp thành nguyên chiếc hoặc bán dưới dạng phế liệu. Điển hình là vụ Cty Cửu Long - Vinashin Hải Phòng. Núp dưới danh nghĩa nhập khẩu máy móc, thiết bị phục vụ dự án xây dựng Nhà máy nhiệt điện Sông Hồng (Nam Định), công ty này đã nhập về toàn bộ thiết bị cũ, nát, hỏng tháo dỡ từ nhà máy Nhiệt điện có tuổi đời trên 40 năm của Hàn Quốc (trong đó có 1 máy biến thế còn hơn 4.000 lít dầu có chứa chất nguy hại PCB).

Một số doanh nghiệp móc ngoặc với cá nhân nước ngoài, ký hợp đồng “ma” rồi đưa chất thải vào Việt Nam. Khi hàng đến Việt Nam mà bị phát hiện thì doanh nghiệp làm công văn báo cáo nhầm và từ chối nhận những lô hàng đó. Điển hình là vụ việc của Cty Hoàng Cầu - Hải Phòng. Công ty này đã ký hợp đồng với một công ty của Hongkong, nhập về 13 container, theo tờ khai là nhựa phế liệu. Nhưng ngay khi lô hàng đến Việt Nam, Cty Hoàng Cầu đã từ chối nhận. Kết quả kiểm tra cho thấy, trong 13 container đó đều là “rác thải sinh hoạt” bốc mùi hôi thối.

Phòng ngừa bằng cách nào?

Ngày 5/11, tại Hải Phòng, Cục Cảnh sát Môi trường đã tổ chức Hội thảo Khoa học về công tác đấu tranh phòng ngừa các vi phạm pháp luật trong lĩnh vực xuất nhập khẩu. Tham dự hội thảo có đại diện lãnh đạo Tổng cục Môi trường, Tổng cục Hải quan, Chi cục Thú y và 24 Phòng Cảnh sát Môi trường của 24 tỉnh, thành phố.

Lợi nhuận lớn và chế tài xử phạt nhẹ, lỏng lẻo cũng là một nguyên nhân khiến loại hình tội phạm này gia tăng. Hiện các vi phạm này chỉ có thể xử phạt hành chính 70 triệu đồng, và cho dù sắp tới mức phạt có thể lên đến 500 triệu đồng thì cũng “không ăn thua”, bởi lợi nhuận từ những vụ vi phạm này là hàng tỷ đồng. Còn để xử lý hình sự là rất khó.

Đại tá Nguyễn Xuân Lý cho biết: “8/10 điều tại Chương 17 - Bộ luật Hình sự năm 1999 (các tội về môi trường) là tội phạm có điều kiện, muốn khởi tố hình sự thì phải đảm bảo điều kiện đã bị xử lý hành chính hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Mặc dù ngày 19/6/2009 Quốc hội đã thông qua Bộ luật Hình sự sửa đổi bổ sung nhưng phải đến ngày 1/1/2010 mới có hiệu lực. Trong khi đó Bộ luật Dân sự, Pháp lệnh xử phạt vi phạm hành chính quy định, có thể phạt pháp nhân hoặc cá nhân, không bắt buộc cá thể hóa hành vi vi phạm nên nếu các tổ chức cá nhân cố tình vi phạm thì họ rất dễ đối phó, cơ quan chức năng khó xử lý hình sự…”.

Ông Lương Minh Thảo, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát môi trường đề xuất: Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật tạo hành lang pháp lý, tạo cơ sở vững chắc cho việc xử lý nghiêm minh tội phạm về môi trường trong lĩnh vực xuất nhập khẩu. Giữa các bộ, ngành, cần thống nhất các văn bản hướng dẫn thủ tục xuất nhập khẩu. Phải có văn bản cụ thể chống hành vi chuyển rác thải, chất thải  từ nước ngoài vào nước ta. Cụ thể hóa Luật Bảo vệ môi trường đối với từng hành vi vi phạm, quy định rõ tỷ lệ tạp chất, máy móc, thiết bị, công nghệ cũ. Kiến nghị Bộ KHCN ban hành văn bản quy định rõ các quy chuẩn kỹ thuật về máy móc, thiết bị, công nghệ cũ để ngăn chặn việc xâm nhập máy móc thiết bị cũ lạc hậu vào nước ta. áp dụng chế tài và mức xử phạt cao hơn đối với các vụ nhập khẩu rác, chất thải nguy hại vào nước ta.

Ông Hoàng Minh Sơn, quyền Vụ trưởng Vụ Chính sách và pháp chế, Tổng cục Môi trường  (Bộ TN & MT) đề xuất hướng phối hợp với Bộ Tư pháp nghiên cứu trình Chính phủ và Quốc hội xem xét, sửa đổi một số điều khoản của Luật Bảo vệ môi trường; liên quan đến quản lý phế liệu, đổ chất thải ra biển, quản lý chất thải rắn, kiểm soát ô nhiễm làng nghề…

Tại hội thảo, các đại biểu cũng thống nhất là phải tăng cường hơn nữa mối quan hệ hợp tác giữa các lực lượng cơ quan đơn vị, như hải quan, cảng vụ, cảnh sát môi trường, bộ đội biên phòng, ngành tài nguyên môi trường trong việc trao đổi thông tin, hỗ trợ và phối hợp quản lý, kiểm tra hoạt động xuất nhập khẩu bằng quy chế phối hợp hành động.

Một cam kết được đưa ra tại hội thảo là Bộ Công an sẽ tăng cường phối hợp với Interpol và các lực lượng bảo vệ an ninh môi trường ở các quốc gia, vùng lãnh thổ có liên quan; tăng cường các hoạt động phòng ngừa, đấu tranh chống việc nhập khẩu phế liệu, phế thải vào lãnh thổ Việt Nam./.