>> Bài 1: Hành trình gian nan tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trên núi đá biên cương phía Bắc

Mỗi sáng, ông Ngô Văn Tăng (thôn Chi Long, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên) lại ra Nghĩa trang Liệt sĩ thôn thắp hương cho anh trai mình. Thắp nén nhang thơm, bên phần mộ liệt sĩ Ngô Đình Hào, ông Tăng tâm sự: “Anh được về gần bố mẹ rồi nhé. Bây giờ còn 2 anh chưa tìm thấy hài cốt. Anh xem thế nào “bảo” các anh cùng về, về gần bố mẹ, anh em. Các anh chưa về được thì khổ lắm”.

Ba người anh của ông Tăng lần lượt là Ngô Văn Sắn, Ngô Trung Tuyến và Ngô Đình Hào đi theo tiếng gọi bảo vệ Tổ quốc, lên đường nhập ngũ vào chiến trường miền Nam. Ngày các anh ra chiến trường, ông Tăng còn nhỏ. Đâu ai biết được chiến trường khốc liệt, ngày lên đường cũng là ngày ly biệt. 

“Các anh cứ dặn tôi ở nhà chịu khó học, anh đi. Lúc ấy, tôi đâu biết các anh đi rồi không về nữa. Hồi bé, có nghĩ các anh sẽ hy sinh đâu, cứ nghĩ đi rồi sẽ về”, ông Tăng tâm sự.

Vào sâu trong chiến trường B (là ký hiệu chỉ chiến trường miền Nam Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước), tin tức các anh dần cũng bặt vô âm tín. Bẵng một thời gian, chỉ trong một tuần ngắn ngủi, người cha nhận được tin các con đã hy sinh (năm 1971) lần lượt vào đầu tuần, giữa tuần và cuối tuần. Nỗi đau quá lớn. Nỗi mất mát không gì bù đắp nổi khiến người cha ngã quỵ.

“Bố tôi khóc nhiều lắm. Năm ấy, chú ruột tôi, là em trai của bố, làm ở ủy ban, sang lựa lời nói với bố: “Anh ơi, coi như cả ba đứa nó mất hết rồi”. Bố tôi không chịu tin. Sau đó, bố mang cả ba tấm bằng Tổ quốc ghi công xuống xã, đòi trả lại, bảo: “Trả con về cho tôi”. Chú tôi phải khuyên: “Thôi anh ạ, bây giờ các cháu mất rồi, anh cứ thế này thì bao giờ mới báo tử được cho các cháu?”. Bố tôi mới thôi”, ông Tăng kể.

Nhớ lại, ông Tăng kể tiếp: “Hai người con của chú tôi đi bộ đội trở về, sang nhà gọi “Bác ơi”, bố cứ ôm hai cháu mà khóc: “Thế là bác mất hết rồi, các cháu ơi”. Hai cháu cũng khóc theo. Thấy bố cứ khóc như vậy, ông Tăng bảo hai em: “Thôi, từ mai chúng mày đừng sang nữa”. Ở nhà, nhìn bố suốt ngày buồn khóc, thương lắm”.

Nói đến đây, ông Tăng đưa vạt áo lên khóe mắt mình. Khi đó ông cũng đã 15-16 tuổi rồi, đã biết thế nào là mất mát, hy sinh. Ông với mẹ lúc đó ngồi dưới bếp chỉ biết ôm mặt khóc, vì thương anh, nhớ anh.

Nén nỗi đau thương, gia đình ông Tăng thắp hương, làm lễ 50 ngày rồi 100 ngày. Không biết các anh nằm ở đâu, gia đình chỉ biết hướng về miền Nam mà cúng, mong các anh về ăn cơm.

Cả gia đình ông đều có nguyện vọng tìm thấy hài cốt của các anh. “Tôi vẫn thường nói các con phải cố gắng đi tìm bác, vì các bác không có vợ con, mất rồi mà không biết ở đâu thì khổ lắm”, ông Tăng nói.

Ông Tăng kể: “Anh Ngô Đình Hào (sinh năm 1948) đi thanh niên xung phong năm 1967. Đến năm 1970, anh nhập ngũ, công tác ở đơn vị bộ đội C20, Gia Lai. Khi vào sâu trong chiến tuyến, anh biên thư về cho gia đình với nội dung: “Bây giờ con không thể về được, bố mẹ ở nhà cứ yên tâm”. Theo giấy báo tử, ngày 2/5/1971, anh Hào hy sinh tại mặt trận phía Nam. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, gia đình vẫn không biết chính xác liệt sĩ nằm lại nơi đâu. 

Với chút manh mối còn sót lại, cùng với niềm khát khao tìm được hài cốt các bác, hơn 10 năm qua, anh Ngô Minh Hiến (con ông Tăng, hiện sinh sống và làm việc tại TP.HCM) chưa ngơi nghỉ công cuộc tìm kiếm.

“Khi còn sống, ông bà cũng nhắc phải tìm các bác. Bố tôi và gia đình luôn mong tìm được các bác. Bản thân tôi luôn nghĩ rằng các bác đã hy sinh để giành lại độc lập, tự do cho con cháu hôm nay. Vì thế, trong tôi lúc nào cũng có mong muốn cháy bỏng là tìm được cả ba bác, đưa về quê hương. Để các bác nằm trong rừng thì thương lắm. Như bác Hào, bác nằm trong rừng, bây giờ mới được về”, anh Hiến chia sẻ.

Để tìm thấy liệt sĩ Ngô Đình Hào, anh Hiến đã đến Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Gia Lai xin trích lục thông tin về nơi bác Hào hy sinh. Qua trích lục, anh biết bác hy sinh ở đường hành lang E7K5, bên trái đường đi B3, khu vực đó, cách trạm 5.

“Năm 2025, tôi đến xã Ia Boòng, gặp người dân, những người lớn tuổi và các cựu chiến binh để hỏi về trạm 5 và đường B3. Một số người cho biết ngày xưa ở khu vực này có trạm 5. Từ đó, chúng tôi khoanh vùng tìm kiếm rồi nhờ Đội K52 (Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Gia Lai) xuống quy tập. Ngày đầu tìm được 1 hài cốt liệt sĩ, ngày thứ hai tìm được 3 hài cốt. Tổng cộng trong ba ngày tìm được 18 hài cốt liệt sĩ.

Nhờ thông tin của anh Hiến, cùng với nhiều nguồn thông tin của người dân trong khu vực, từ ngày 9 - 15/10/2025, trên diện tích hơn 100m2 thuộc vườn nhà ông Kor Tân (làng Gà, xã Ia Boòng), Đội K52 đã tổ chức đào tìm, quy tập được 18 hài cốt liệt sĩ. Các hài cốt nằm cách nhau khoảng 20cm, tất cả các liệt sĩ đều được an táng trong các tăng hoặc vải dù, có nhiều di vật như dép cao su, cúc áo bộ đội, lược và một số vật dụng sinh hoạt khác. Toàn bộ 18 hài cốt liệt sĩ sau đó được lấy mẫu phục vụ công tác giám định ADN, sau đó đưa về Ban Chỉ huy Quân sự xã Ia Boòng để bảo vệ và thờ phụng theo nghi lễ trang nghiêm, đúng phong tục truyền thống dân tộc.

Trong thời gian chờ đợi kết quả giám định ADN tại Viện Pháp y Quân đội, anh Hiến luôn có linh cảm rằng trong số hài cốt vừa được tìm thấy có bác Hào. Đến khoảng giữa tháng 6/2026, kết quả ADN từ hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Chư Prông (tỉnh Gia Lai) trùng khớp với mẫu ADN của bà Đào Thị Xã, sinh năm 1960, trú tại xã Văn Giang, là con gái của dì ruột liệt sĩ Ngô Đình Hào. Qua đó, danh tính liệt sĩ Ngô Đình Hào, nguyên quán huyện Yên Mỹ, tỉnh Hải Hưng cũ, (nay là xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên) đã được xác định.

“Khi có kết quả, Viện Pháp y gọi điện báo cho tôi rằng mẫu của gia đình trùng khớp với mẫu ở ngôi số 7. Cảm giác lúc ấy sung sướng lắm. Tôi đi tìm từ năm 2011 đến giờ. Nhà tôi có ba bác là liệt sĩ, đây là người bác đầu tiên chúng tôi tìm được”, anh Hiến chia sẻ.

Chiều hôm ấy bà Luyện Thị Thuật (vợ ông Tăng) đang nấu cơm tối thì nhận được điện thoại của anh Hiến báo về. Nghe tin “Mẹ ơi! nhà mình tìm thấy bác Hào rồi” mà bà dường như không tin vào tai của mình. Bà Thuật phải hỏi đi hỏi lại con trai đã chính xác chưa để “nhỡ mừng hụt thì khổ lắm”. Ông Tăng nghe tin thì ôm mặt khóc. 

Sau 55 năm, hài cốt của liệt sĩ Ngô Đình Hào đã được tìm thấy. Ngày 7/8/2026, UBND xã Nguyễn Văn Linh long trọng tổ chức Lễ đón nhận, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Ngô Đình Hào tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngọc Long, thôn Chi Long. Buổi lễ diễn ra trang nghiêm thể hiện lòng thành kính và biết ơn sâu sắc đối với người con ưu tú đã anh dũng hy sinh vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc.

Kết quả xác định danh tính liệt sĩ Ngô Đình Hào bằng giám định ADN không chỉ khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ của một gia đình mà còn mở thêm hy vọng cho nhiều thân nhân liệt sĩ. Mỗi danh tính được xác định, mỗi phần mộ được trả lại tên là thêm một cuộc trở về sau chiến tranh, góp phần xoa dịu nỗi đau của những người ở lại.

Xác định đây là nhiệm vụ quan trọng, cán bộ nhân viên Viện Pháp y Quân đội thận trọng trong mỗi quy trình, với mục tiêu giữ được lượng ADN ít ỏi còn sót lại trong các mẫu hài cốt.

Trong giai đoạn đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Viện Pháp y Quân đội được giao nhiệm vụ tiếp nhận mẫu từ 17 tỉnh, thành phố. Đến nay, nhiều địa phương đã hoàn thành công tác lấy mẫu. Kể từ đầu chiến dịch, Viện đã tiếp nhận hơn 60.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, trong đó khoảng 20.000 mẫu đã được đưa vào bảo quản lâu dài.

Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, Phó Viện trưởng Viện Pháp y Quân đội, cho biết trong giai đoạn 2021 - 2025, Viện đã tiếp nhận gần 15.000 mẫu, giám định gần 4.000 mẫu, so khớp xác định danh tính 558 liệt sĩ. Dự kiến trong giai đoạn tiếp theo, Viện sẽ tiếp nhận thêm khoảng 35.000 mẫu từ các địa phương chưa hoàn thành nhiệm vụ. Theo kế hoạch, đến ngày 30/4/2027, tổng số mẫu hài cốt liệt sĩ đơn vị dự kiến tiếp nhận là hơn 100.000 mẫu.

Theo Thượng tá Nguyễn Tất Thọ, quá trình giám định ADN gặp ba khó khăn, thách thức lớn. Thứ nhất, mẫu hài cốt bị thoái hóa, chất lượng kém do điều kiện chôn cất sơ sài và thời gian chôn cất kéo dài. Thứ hai, công tác giám định đòi hỏi công nghệ hiện đại cùng đội ngũ nhân lực đủ năng lực vận hành hệ thống máy móc. Thứ ba, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, ban, ngành liên quan trong việc chia sẻ, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung để đẩy nhanh tiến độ giám định.

Thiếu tá Trịnh Thanh Hiệp, Phó Chủ nhiệm Khoa Khám nghiệm, Viện Pháp y Quân đội, cho biết ADN của người rất dài, gồm hàng tỷ cặp base. Có thể hình dung đó là một sợi dây kéo dài từ địa đầu Lũng Cú đến tận Mũi Cà Mau. Vậy chúng ta sẽ lựa chọn đoạn nào để so sánh giữa mẫu của thân nhân và mẫu hài cốt? “Nếu ví theo sợi dây ấy, chúng ta cần biết phải đối chiếu ở “tỉnh nào”, “đoạn nào”. Trong khi đó, ADN trong hài cốt thường bị phân mảnh, đứt đoạn, không liên tục, có những đoạn không đặc hiệu, khiến việc lựa chọn đoạn để đối chiếu gặp nhiều khó khăn”, Thiếu tá Hiệp nói.

Do đó, các công nghệ mới đang hướng tới giải quyết bài toán ADN bị đứt gãy, phân mảnh. Trên những đoạn ADN này có các vị trí mang thông tin đặc trưng. Các chỉ thị di truyền, còn gọi là marker, được thiết kế để phân tích thông tin tại những vị trí đó, phục vụ việc định danh.

Viện Pháp y Quân đội hiện sử dụng kỹ thuật phân tích ADN ty thể theo dòng mẹ bằng phương pháp Sanger để xét nghiệm mẫu hài cốt liệt sĩ. Đây là phương pháp được ứng dụng từ sớm đối với mẫu hài cốt lâu năm và đã phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Thời gian tới, Viện dự kiến ứng dụng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp chỉ thị SNP nhằm phân tích các đoạn ADN ngắn, mở rộng khả năng đối sánh huyết thống. Công nghệ này cho phép mở rộng tập mẫu thân nhân phục vụ giám định, không còn giới hạn theo dòng mẹ mà có thể mở rộng sang cả dòng cha.

Hiện nay, anh Ngô Minh Hiến vẫn tiếp tục hành trình tìm kiếm hài cốt bác Ngô Văn Sắn, đồng thời làm thủ tục đề nghị giám định ADN hài cốt bác Ngô Trung Tuyến. Anh Hiến mong muốn cơ quan chức năng đẩy nhanh tiến độ giám định các mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính trong chiến dịch này, để sớm trả lại tên cho các liệt sĩ, đưa họ về quê hương.

---

Thực hiện: Linh Thương - Nguyễn Hà - Sỹ Thành - Kim Chung| Trình bày: Hà Phương