Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân do Bộ Chính trị ban hành đã mở rộng “cánh cửa” bứt phá cho khu vực này. PGS. TS Lê Đức Hoàng, Trưởng Bộ môn Tài chính Doanh nghiệp, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, cần hiện thực hóa tinh thần, các nhiệm vụ, giải pháp trong Nghị quyết bằng những chính sách quyết liệt, kịp thời, hiệu quả dựa trên 3 yếu tố: trách nhiệm rõ ràng, thời hạn cụ thể và kết quả thực chất.

Từ khi Nghị quyết 68 được ban hành, kinh tế từ nhân từ “động lực quan trọng” đã trở thành “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế”. Xin PGS cho biết: Thực trạng phát triển của kinh tế tư nhân hiện nay? Đâu là những điểm nghẽn “chí tử” đã “kìm chân” khu vực này cần được khẩn trương “cởi trói” để bứt phá?

Thực trạng hiện nay của kinh tế tư nhân có thể khái quát như sau: khu vực này đã tăng trưởng rất nhanh, đóng góp lớn cho nền kinh tế. Tuy nhiên, phải thẳng thắn nhìn vào thực tế, kinh tế tư nhân tuy “đông nhưng chưa mạnh”, “nhiều nhưng chưa lớn”. Phần lớn là doanh nghiệp có quy mô nhỏ và siêu nhỏ, năng lực tài chính hạn chế, trình độ quản trị chưa cao, năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo còn yếu kém. Nhiều doanh nghiệp vẫn chủ yếu tham gia vào những khâu có giá trị gia tăng thấp, khả năng liên kết với doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nhà nước và chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế.

Điểm nghẽn “chí tử” lớn nhất, theo tôi, không chỉ là thiếu vốn hay thiếu đất, mà sâu xa hơn là điểm nghẽn và niềm tin. Bên cạnh đó là các điểm nghẽn về tiếp cận nguồn lực. Doanh nghiệp tư nhân vẫn gặp khó trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực chất lượng cao và dữ liệu. Chi phí tuân thủ còn cao, thủ tục hành chính ở một số nơi còn phức tạp, tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo, chi phí không chính thức và sự thiếu nhất quán trong thực thi chính sách vẫn là những rào cản làm doanh nghiệp mất thời gian, mất cơ hội và giảm động lực mở rộng đầu tư.

Theo ông nguyên nhân nào dẫn đến những điểm nghẽn “chí tử” này?

Những điểm nghẽn này tồn tại nhiều năm không phải vì chúng ta thiếu chủ trương, mà chủ yếu vì quá trình chuyển đổi từ tư duy sang hành động còn chậm và chưa đồng bộ. Việc thực thi ở một số nơi vẫn còn tâm lý dè dặt, thậm chí còn nhìn doanh nghiệp tư nhân với sự “nghi ngại” hơn là với tinh thần đồng hành và kiến tạo. Nguyên nhân sâu xa nằm ở độ trễ của thể chế. Nhiều quy định pháp luật còn chồng chéo, cách hiểu và cách áp dụng giữa các bộ, ngành, địa phương chưa thống nhất, khiến doanh nghiệp khó dự báo được rủi ro. Một nguyên nhân rất quan trọng khác là tư duy quản lý hành chính vẫn còn nặng. Ở một số nơi, bộ máy quản lý vẫn quen với cách tiếp cận tiền kiểm, xin - cho, quản chặt hơn là tạo thuận lợi. Cùng với đó là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm của một bộ phận cán bộ, khiến nhiều thủ tục bị kéo dài, nhiều điểm nghẽn không được xử lý kịp thời, dù chủ trương tháo gỡ đã có.

Bên cạnh đó, việc phân bổ nguồn lực chưa thật sự theo nguyên tắc thị trường cũng làm kinh tế tư nhân bị “kìm chân”. Doanh nghiệp tư nhân, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn gặp khó trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ, nhân lực chất lượng cao và thông tin thị trường... nên khó lớn lên về quy mô và khó nâng cấp về năng lực cạnh tranh.

Vậy theo ông, chính sách thúc đẩy kinh tế tư nhân cần tập trung vào những nhóm vấn đề cốt lõi nào? Cần chú trọng điều gì để kinh tế tư nhân có thể lớn mạnh?

Chính sách thúc đẩy kinh tế tư nhân cần được thiết kế theo tinh thần “bảo đảm quyền phát triển” chứ không chỉ dừng lại ở “hỗ trợ doanh nghiệp”. Tập trung tháo gỡ các rào cản trong tiếp cận nguồn lực về vốn, đất đai, dữ liệu, nhân lực chất lượng cao, khoa học - công nghệ, cơ hội đầu tư công, mua sắm công và các chương trình phát triển quốc gia.

Một nhóm chính sách khác là nâng cao năng suất, xây dựng thương hiệu, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đặc biệt, cần có chính sách hỗ trợ thực chất cho doanh nghiệp nhỏ và vừa; hộ kinh doanh chuyển lên doanh nghiệp, nhưng hỗ trợ phải minh bạch, có tiêu chí rõ ràng, tránh xin - cho. Hỗ trợ không nên là ưu ái hành chính, mà phải giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị, năng lực tài chính, năng lực tuân thủ pháp luật, năng lực đổi mới và năng lực cạnh tranh một cách thực chất.

Điều quan trọng nhất trong thiết kế chính sách là lấy chi phí tuân thủ thấp, thủ tục đơn giản, môi trường cạnh tranh công bằng và niềm tin của doanh nhân làm thước đo. Không nên nhìn doanh nghiệp tư nhân như đối tượng cần quản lý chặt, cũng không nên coi chính sách là sự ban phát hỗ trợ. Cần nhìn doanh nghiệp tư nhân là chủ thể phát triển, là người tạo việc làm, tạo của cải, tạo nguồn thu ngân sách và đóng góp vào sức cạnh tranh quốc gia.

Tư duy cốt lõi của Nghị quyết 68 là: “cởi trói” và “phát triển”. Rất nhiều ý kiến đã đề nghị cần cải cách thể chế một cách toàn diện, đồng bộ, nhất quán. Cải cách thể chế cần tập trung vào những vấn đề trọng tâm nào để vừa “cởi trói”, vừa thúc đẩy phát triển và tạo đòn bẩy cho kinh tế tư nhân bứt phá thưa ông?

Tôi xin vận dụng một câu nói được đề cập rất nhiều về thể chế: “thể chế chính là “đường ray” cho kinh tế tư nhân phát triển”. Nếu “đường ray” thông suốt, ổn định, bình đẳng thì doanh nghiệp mới yên tâm đầu tư, mở rộng sản xuất, đổi mới công nghệ và đi đường dài.

“Cởi trói” là tháo bỏ những rào cản đang làm doanh nghiệp mất thời gian, tốn kém chi phí, mất cơ hội. “Phát triển” là tạo điều kiện để doanh nghiệp nâng cấp năng lực, lớn mạnh về quy mô, công nghệ, quản trị và khả năng cạnh tranh. Hai nội dung này phải song hành cùng nhau. Nếu chỉ cởi trói mà không tạo đòn bẩy phát triển thì doanh nghiệp khó bứt phá; nếu chỉ nói hỗ trợ phát triển mà không xóa rào cản thể chế thì chính sách rất dễ trở thành hình thức.

Trọng tâm cải cách thể chế cần tập trung bảo vệ quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh; rà soát, cắt bỏ các điều kiện kinh doanh không cần thiết; xử lý tình trạng pháp luật chồng chéo, cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan; cải cách thủ tục về đất đai, tín dụng, thuế, đầu tư, thanh tra, kiểm tra... Đồng thời bảo đảm doanh nghiệp tư nhân được tiếp cận bình đẳng với vốn, đất đai, dữ liệu, khoa học công nghệ, mua sắm công và các cơ hội phát triển.

Cải cách thể chế phải tạo động lực để kinh tế tư nhân phát triển theo chiều sâu. Chính sách không chỉ giúp doanh nghiệp tồn tại, mà phải khuyến khích doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng suất, xây dựng thương hiệu và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Điều đặc biệt quan trọng nữa là cải cách thể chế phải gắn với trách nhiệm thực thi bằng tiêu chuẩn rõ ràng, bằng hậu kiểm hiệu quả và bằng trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền. Một chính sách tốt nhưng thực thi chậm, thực thi khác nhau giữa các địa phương, hoặc bị vô hiệu hóa bởi tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm thì doanh nghiệp vẫn không được hưởng lợi.

Tác giả: Lê Thanh
Đồ họa: Đồng Toàn