Chỉ cần lướt mạng vài phút, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hàng chục livestream rao bán yến chưng sẵn với lời quảng cáo như “nguyên chất 100%”, “tỷ lệ yến lên tới 60%”, “sợi yến dài dai đặc biệt”, “yến nóng đặt mới chưng”, “độc quyền trên thị trường”, “phù hợp từ mẹ bầu đến người ăn kiêng”…

Giá sản phẩm thì đủ kiểu, dao động từ 20.000 - 160.000 đồng/hũ, kèm các combo khuyến mãi dày đặc như mua 10 tặng 2, mua 50 tặng 15. Điển hình, có nơi còn quảng cáo yến chưng 50% yến tươi giá chỉ 1.289.000 đồng cho 50 hũ, tặng thêm 16 hũ, tức mỗi hũ chưa đến 16.500 đồng.

Trước những mức giá “giật mình” này, nhiều người hoài nghi về chất lượng thật sự của sản phẩm. Trong khi đó, người trong nghề nuôi yến lại thẳng thắn chia sẻ, không có chuyện yến thật mà rẻ đến vậy.

Chị Lê Hoàng Dung, người có gia đình làm nghề nuôi yến tại Nha Trang, Khánh Hòa cho biết: “Không có loại yến nào mà rẻ được như vậy. Tôi làm ra sản phẩm đã có giá lên đến 75.000 đồng/hũ. Đó là chưng theo yêu cầu, chứ bình thường tôi vẫn bán yến khô vì chưng yến tươi rất mất công mà không lời được bao nhiêu”.

Tương tự, anh Xuân Phát, chủ cơ sở với gần chục nhà yến ở Nha Trang cũng khẳng định: “Tôi làm yến chưng bán 65.000 đồng/hũ mà không được 50% yến chứ chưa nói đến các thành phần cao cấp khác như đông trùng hạ thảo, nhung hươu, bào ngư như quảng cáo. Vậy thì yến chưng giá 20.000-35.000 đồng/hũ họ bỏ gì trong đó?”.

Ông Trần Văn Dũng, đại diện một doanh nghiệp yến sào Khánh Hòa cho biết, có đến hàng trăm nhãn hiệu gắn mác “yến sào Khánh Hòa” trên thị trường, trong đó nhiều nhãn hiệu không hề được cấp phép. Các điểm bán hàng giả thường đóng cửa khi có kiểm tra, nhưng sau đó lại tiếp tục hoạt động. “Doanh nghiệp phải tốn kém kiện tụng, bảo vệ thương hiệu, nhưng hàng giả vẫn tràn lan, gây thiệt hại cả về kinh tế và uy tín”, ông Dũng chia sẻ.

Trong khi đó, theo các chuyên gia về dinh dưỡng, yến sào vốn được coi là “thực phẩm vàng” bởi giàu protein, 18 loại axit amin và khoáng chất như canxi, magie, kẽm… nên thường được sử dụng cho người bệnh, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai. Nhưng nếu sản phẩm giả, pha tạp, không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm thì không những không bồi bổ mà còn gây hại cho sức khỏe.

Rủi ro càng lớn khi người bán khẳng định không dùng phụ gia, không tẩm đường, không tạo sợi, nhưng lại không công khai giấy kiểm nghiệm thành phần hay xuất xứ nguyên liệu.

Trong vai người có nhu cầu mua yến chưng, phóng viên được nhiều hãng mời chào liên tục. Công ty Cổ phần nông nghiệp The Moshav Farm, một đơn vị quảng cáo dòng Yến chưng nhung hươu chia theo từng đối tượng: Gold cho người già, Queen cho phụ nữ, King cho nam giới, Kids cho trẻ em, Diet cho người tiểu đường. Sản phẩm được giới thiệu làm từ yến đảo thiên nhiên 100%, chưng cùng 18 vị thảo mộc quý hiếm, sử dụng đường tinh khiết, độ ngọt thấp, và “công nghệ thanh trùng không cần chất bảo quản, hạn dùng 9 tháng”.

Nhân viên bán hàng cho biết, với nguyên liệu thượng hạng, trong mỗi hũ có 2g yến tươi và 0,2g lõi mềm (nhung hươu chiếm 20%). Tinh chất chondroitin gấp 6 lần nhung hươu thông thường và glucosamine tham gia giúp tái tạo sụn khớp, giảm đau nhức và tăng cường độ linh hoạt cho hệ xương khớp… Ngoài ra, các dưỡng chất trong nhung hươu còn giúp tăng cường hệ miễn dịch, lưu thông khí huyết, giúp ngủ ngon và sâu hơn đồng thời hỗ trợ hệ tiêu hóa, giúp hấp thu dưỡng chất tốt hơn, cải thiện sức khỏe tổng thể.

Khi phóng viên hỏi, người già bị đau khớp thì dùng sản phẩm trong bao lâu thì khỏi, nhân viên cho hay, “sản phẩm không phải là thuốc và tùy vào thể trạng cơ thể mà dùng từ 1 - 2 tháng sẽ bắt đầu thấy hiệu quả”.

Tuy nhiên, khi hỏi về giấy kiểm nghiệm thành phần của các sản phẩm này thì phóng viên nhận được bản tự công bố chất lượng của cơ sở kèm bản kết quả thử nghiệm vi sinh gồm nấm, Ecoli, sinh vật hiếm khí… mà không hề có bản công bố thử nghiệm các thành phần có trong lọ yến chưng.

Tương tự, liên hệ với một đơn vị bán yến chưng có tên Yến sào Nha Trang có địa chỉ tại 472 Xã Đàn và 46 Cầu Giấy, Hà Nội, phóng viên được nhân viên giới thiệu nhiều loại yến chưng thường cho đến loại yến chưng đông trùng hạ thảo, tam vị đế vương… có giá 35-55 nghìn đồng/hũ. Khi hỏi về giấy tờ kiểm định thì nhân viên này yêu cầu phóng viên đến cửa hàng để xem.

Đi sâu vào tìm hiểu, chúng tôi phát hiện ra chiêu trò tinh vi mà các cơ sở yến chưng giá rẻ thường sử dụng để đánh lừa người dùng. Thay vì tổ yến thật, thành phần chủ yếu trong các hũ yến giá rẻ này thường là: thạch rau câu, mủ trôm hoặc tảo biển. Để tạo độ kết dính và cảm giác "giòn sần sật" giống yến thật, các đối tượng này sử dụng một lượng lớn chất làm đầy (thường là chất ổn định 406, 415) kết hợp với hương yến nhân tạo.

Nguy hiểm hơn, để kéo dài thời hạn bảo quản mà không cần đầu tư công nghệ tiệt trùng đắt tiền, nhiều cơ sở đã lạm dụng chất bảo quản vượt mức cho phép. Một chủ xưởng yến giấu tên thừa nhận: "Nếu bỏ yến thật theo tỉ lệ ghi trên nhãn thì chỉ có lỗ vốn. Muốn rẻ thì phải “độn”, muốn đẹp thì phải dùng hóa chất”. Đây chính là kiểu lách luật trắng trợn để tối ưu hóa lợi nhuận trên sức khỏe của cộng đồng.

Chia sẻ với phóng viên, giám đốc một công ty yến sào lâu năm tại Khánh Hòa cho biết, để tạo “sợi yến” bắt mắt và độ sánh đặc, nhiều nơi sử dụng thạch rau câu (agar), mủ trôm, hóa chất tẩy trắng, chất gelatin hoặc các chất ổn định thực phẩm như E406, E415. Kết hợp với hương liệu tổng hợp để đánh lừa người tiêu dùng. Các loại nguyên liệu này thường được bán với giá chỉ khoảng 200 nghìn đồng/kg.

Không dừng lại ở việc mập mờ chất lượng, nhiều cơ sở còn ngang nhiên “giả danh” đại lý của các thương hiệu yến sào nổi tiếng để bán hàng kém chất lượng. Họ sử dụng bao bì có màu sắc, logo gần giống với các nhãn hàng uy tín, khiến người tiêu dùng rất dễ nhầm lẫn.

Theo BS.CK2 Huỳnh Tấn Vũ, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, sử dụng yến giả sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, gây nguy cơ ngộ độc, suy gan, suy thận và tăng nguy cơ ung thư do chứa hóa chất tẩy trắng, chất gelatin, mủ trôm…

Trong ma trận yến chưng, người tiêu dùng bị bủa vây bởi những lời quảng cáo có cánh, danh xưng thảo dược quý hiếm, nhưng thiếu bằng chứng khoa học, thiếu kiểm chứng. Từ “thực phẩm vàng”, yến dễ thành hiểm họa nếu pha trộn tạp chất vô tội vạ. Không giấy kiểm nghiệm, không rõ thành phần và người dùng đang phải trả giá bằng sức khỏe của chính mình.