PV: “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là tác phẩm đã có nhiều phiên bản và để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống sân khấu Việt Nam. Vì sao Nhà hát Tuổi trẻ lại lựa chọn chính tác phẩm này cho lần hợp tác với đạo diễn Pháp Anne Bouvier và đưa sang biểu diễn tại Paris?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Đây là lần đầu tiên Tuần Sân khấu Việt Nam được tổ chức tại Paris, vì vậy nhiều kịch bản đã được cân nhắc, trong đó có những tác phẩm mang đậm hồn cốt và bản sắc văn hóa Việt Nam.

“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ được lựa chọn bởi tác phẩm hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc trưng, đồng thời phản ánh những quan niệm và cách suy nghĩ của người Việt.

Câu chuyện về hồn Trương Ba và xác hàng thịt không chỉ là sự đối lập giữa tâm hồn và thể xác, mà còn gợi ra cuộc giằng co bên trong mỗi con người, giữa những giá trị tinh thần với nhu cầu và bản năng của thể xác. Chính chiều sâu tư tưởng ấy tạo nên sức sống lâu dài cho tác phẩm.

PV: Khi một đạo diễn Pháp dàn dựng một tác phẩm rất Việt Nam của Lưu Quang Vũ, Nhà hát đặt ra bài toán như thế nào?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Chúng tôi may mắn được làm việc với nữ đạo diễn người Pháp Anne Bouvier, người có nhiều năm kinh nghiệm hoạt động sân khấu và từng được ghi nhận bằng các giải thưởng chuyên môn.

Ngay từ đầu, việc một đạo diễn phương Tây tiếp cận một tác phẩm đậm bản sắc Việt Nam đã đặt ra không ít băn khoăn: bà sẽ nhìn câu chuyện này như thế nào, và hai bên có thể tìm được sự đồng điệu trong quá trình sáng tạo hay không.

Kịch nói Việt Nam trong quá trình hình thành cũng từng tiếp nhận nhiều ảnh hưởng từ sân khấu Pháp. Tuy nhiên, khi bắt tay vào làm việc, những khác biệt về văn hóa, tư duy và phương pháp sáng tạo vẫn đặt ra thách thức cho cả đạo diễn lẫn nghệ sĩ.

Đặc biệt, vở diễn được thực hiện để giới thiệu tại Paris, nên yêu cầu không chỉ là giữ được tinh thần của Lưu Quang Vũ, mà còn phải tìm được một ngôn ngữ sân khấu đủ gần gũi để khán giả quốc tế có thể tiếp nhận, trong khi những nét Á Đông và bản sắc Việt Nam vẫn được bảo toàn.

Gần hai tháng làm việc là quá trình liên tục trao đổi, tranh luận và điều chỉnh giữa ê-kíp sáng tạo với các nghệ sĩ biểu diễn. Cuối cùng, chúng tôi tìm được một mạch kết nối giữa phương Đông và phương Tây, để câu chuyện vừa giữ được căn cốt vốn có, vừa có khả năng đối thoại với khán giả ở những nền văn hóa khác nhau.

PV: Điều gì trong cách tiếp cận của Anne Bouvier khiến ông bất ngờ nhất?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Qua quá trình theo dõi các buổi tập và chạy vở, điều khiến tôi bất ngờ nhất là cách đạo diễn dồn phần hồn Trương Ba và xác hàng thịt cho cùng một diễn viên thể hiện từ đầu đến cuối. Trong những cách dàn dựng trước, hai phần này thường do hai diễn viên khác nhau đảm nhiệm.

Ban đầu, chúng tôi cũng có phần băn khoăn bởi việc một nghệ sĩ cùng lúc thể hiện hai trạng thái sẽ tạo áp lực rất lớn về diễn xuất. Tuy nhiên, chính lựa chọn ấy lại mở ra một cách nhìn mới cho tác phẩm.

Suy cho cùng, hồn và xác vẫn thuộc về một con người. Sự giằng co giữa hai phần ấy cũng chính là cuộc đấu tranh bên trong mỗi cá nhân. Đến phần cuối, tư tưởng này được thể hiện rõ hơn: lựa chọn sống như thế nào, hướng tới điều tốt đẹp hay buông theo bản năng, cuối cùng vẫn phụ thuộc vào chính mỗi người.

Đó là điểm tôi đặc biệt trân trọng trong cách xử lý của đạo diễn.

PV: Với cách xử lý này, diễn viên chính được lựa chọn ra sao?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Nhân vật chính lần này do diễn viên trẻ Nguyễn Anh Tú đảm nhiệm. Anh Tú đã gắn bó với Nhà hát gần 10 năm. Đây là một diễn viên giàu năng lượng, đam mê sân khấu và luôn chủ động phối hợp với ê-kíp để tìm ra cách thể hiện phù hợp nhất cho vai diễn.

Trong vai này, tôi cho rằng Anh Tú thực sự “bừng sáng” và đã chinh phục được nhiều khán giả qua những suất diễn vừa ra mắt khán giả Thủ đô.

Bên cạnh Anh Tú, vở còn có sự tham gia của Thanh Sơn, Thu Quỳnh, Lương Thu Trang, Bảo Thanh… Đây đều là những nghệ sĩ đã có thời gian dài làm việc cùng nhau tại Nhà hát. Sự thấu hiểu, chia sẻ và khả năng bắt nhịp giữa các diễn viên là một trong những yếu tố giúp ê-kíp tạo nên diện mạo mới cho bản dựng lần này.

Khán giả có thể đặt câu hỏi một kịch bản đã quá quen thuộc như “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” còn có thể làm mới đến đâu. Nhưng tác phẩm vẫn chứa nhiều lớp nghĩa và chất liệu để nghệ sĩ tiếp tục khai thác.

Đời sống xã hội thay đổi, cách tiếp nhận nghệ thuật của khán giả cũng thay đổi, vì vậy người nghệ sĩ phải tự làm mới mình. Biểu diễn không thể chỉ dừng ở việc nói lời thoại mà cần chuyển tải được tâm hồn nhân vật và những triết lý mà tác giả gửi gắm. Điều quan trọng là tìm được phương thức biểu đạt phù hợp với công chúng hôm nay.

PV: Khác biệt về ngôn ngữ và phương pháp làm việc gây ra những khó khăn gì cho ê-kíp Việt - Pháp?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Khó khăn đầu tiên là rào cản ngôn ngữ. Nếu làm việc với một đạo diễn Việt Nam, quá trình trao đổi có thể diễn ra nhanh và trực tiếp hơn. Trong khi đó, với đạo diễn nước ngoài, chúng tôi phải thông qua phiên dịch nên thời gian làm việc kéo dài hơn.

Đặc biệt, trong tác phẩm có những từ ngữ thuộc văn phong cũ, không phải lúc nào cũng dễ chuyển tải đầy đủ sang một ngôn ngữ khác. Để hai bên thực sự hiểu nhau, ê-kíp cần nhiều thời gian trao đổi và thống nhất cách diễn đạt.

Tuy nhiên, Nhà hát Tuổi trẻ đã có kinh nghiệm làm việc với các đạo diễn và ê-kíp quốc tế trong nhiều năm, nên đây không phải trở ngại hoàn toàn mới.

Bên cạnh ngôn ngữ, sự khác biệt trong phương pháp làm việc cũng là một thử thách. Cách làm kịch ở phương Tây và Việt Nam có những điểm khác nhau, từ môi trường sáng tạo đến cách tiếp cận diễn viên và nhân vật. Đạo diễn cần thời gian để hiểu cá tính, khả năng và độ tinh tế của từng nghệ sĩ cũng như cách họ xử lý vai diễn, lời thoại.

Quá trình này không thuận lợi ngay từ đầu. Hai bên cần thời gian để thấu hiểu lẫn nhau, từ phương pháp làm việc đến cách tiếp cận từng vai diễn. Một số vai cũng phải điều chỉnh trong quá trình tập để cuối cùng tạo được sự thống nhất giữa ý đồ đạo diễn và biểu diễn của nghệ sĩ.

Khi nhân vật xuất hiện trên sân khấu, đó không còn là câu chuyện riêng của đạo diễn hay diễn viên, mà là kết quả chung của toàn bộ quá trình sáng tạo.

PV: Những yếu tố rất Việt Nam như quan niệm về sự sống, cái chết, đời sống tâm linh được xử lý thế nào để khán giả Pháp có thể tiếp nhận?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Mỗi nền văn hóa bản địa đều có những cách biểu đạt và hệ giá trị riêng. Với phiên bản lần này, chúng tôi cho rằng ê-kíp đã tìm được một cách xử lý vừa đủ để giữ được đặc trưng văn hóa nhưng không tạo cảm giác nặng nề cho khán giả quốc tế.

Mục đích của tác phẩm không nằm ở việc nhấn mạnh bi kịch của cái chết hay sự sống, mà hướng tới câu hỏi con người lựa chọn cách sống và ứng xử với cuộc đời như thế nào. Vì vậy, ê-kíp không đi quá sâu vào những yếu tố văn hóa riêng đến mức khiến câu chuyện trở nên khó tiếp cận.

Trong bản dựng, các cảnh chuyển đổi giữa hồn và xác được xử lý trên sân khấu quay, tạo nên sự linh hoạt, trừu tượng nhưng vẫn giàu tính gợi mở. Khoảnh khắc linh hồn được đưa vào một thân xác khác cũng được thể hiện bằng ngôn ngữ sân khấu thay vì sa vào cảm giác bi thương.

Cách xử lý này giúp câu chuyện trở nên sinh động hơn, đồng thời phát huy được những khả năng biểu đạt đặc thù của sân khấu.

PV: Khi đưa một câu chuyện quen thuộc với khán giả Việt đến với công chúng Pháp, điều ông quan tâm nhất là gì?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Khi tiếp cận công chúng quốc tế, sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa là điều ê-kíp đặc biệt lưu ý. Chúng tôi đã chuẩn bị phần giới thiệu về tác giả và tác phẩm để khán giả có thêm cơ sở tiếp cận câu chuyện.

Tuy nhiên, hình tượng “hồn nọ, xác kia” tự thân đã mang tính biểu tượng và có khả năng gợi liên tưởng rộng. Vì vậy, khán giả không nhất thiết phải hiểu quá sâu về văn hóa bản địa mới có thể cảm nhận được câu chuyện.

Chính sự khác biệt có thể trở thành nét riêng, làm nổi bật tính độc đáo trong tác phẩm của Lưu Quang Vũ. Tôi kỳ vọng thông qua “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”, khán giả tại Paris không chỉ tiếp cận một tác phẩm cụ thể mà còn có thêm một góc nhìn về sân khấu Việt Nam.

Vở diễn hội tụ nhiều yếu tố, từ tư tưởng, những giá trị cốt lõi về con người đến nghệ thuật biểu diễn, âm thanh, ánh sáng và ngôn ngữ sân khấu. Đây có thể là một trong những điểm nhấn khi sân khấu Việt Nam được giới thiệu tới công chúng Pháp.

PV: Ông kỳ vọng gì từ Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp trong việc đưa sân khấu Việt đến gần hơn với công chúng quốc tế?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Nghị quyết 80 đã mở ra một giai đoạn mới, trong đó văn hóa được đặt ở vị trí ngày càng quan trọng trong đời sống xã hội. Tuần Sân khấu Việt Nam tại Paris cũng có thể xem là một biểu hiện cụ thể của tinh thần đó.

Việc đưa sân khấu Việt Nam ra nước ngoài không đơn thuần nhằm giới thiệu thành tựu, mà quan trọng hơn là thông qua nghệ thuật để chuyển tải những thông điệp về văn hóa, con người và các giá trị của Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Trong Tuần Sân khấu Việt Nam tại Pháp, nhiều loại hình nghệ thuật cùng hiện diện, từ kịch nói, rối nước đến tuồng, chèo, cải lương, tạo nên một bức tranh đa dạng về sân khấu Việt Nam.

Thông qua những sản phẩm văn hóa được giới thiệu ở nước ngoài, khán giả có thể hiểu hơn về con người Việt Nam, về tình yêu thương, sự sẻ chia và những suy nghĩ trong đời sống con người. Sân khấu có lợi thế ở tính trực tiếp, giúp khán giả cảm nhận ngay những thông điệp nghệ sĩ muốn chuyển tải.

Tôi mong những hoạt động như vậy sẽ được tổ chức ở nhiều nơi hơn. Lần đầu tiên Tuần Sân khấu Việt Nam được tổ chức tại Paris là một dấu mốc đáng nhớ đối với các nghệ sĩ tham gia. Tôi cho rằng đây có thể là một trong những bước đi mở đường, tạo thêm cơ hội để hoạt động giới thiệu sân khấu Việt Nam ra quốc tế tiếp tục được mở rộng.

PV: Sau dự án này, Nhà hát Tuổi trẻ có tiếp tục hướng tới những hợp tác sâu hơn với các nghệ sĩ, nhà hát quốc tế?

NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến: Hợp tác quốc tế không phải hướng đi mới của Nhà hát Tuổi trẻ. Gần như năm nào chúng tôi cũng có các dự án làm việc với đạo diễn hoặc ê-kíp nước ngoài, với chủ trương từng bước đưa những quy chuẩn quốc tế vào hoạt động của Nhà hát.

Chúng tôi cho rằng sân khấu không thể chỉ phát triển trong một không gian riêng mà cần nhìn rộng hơn, theo dõi xu hướng của thế giới để liên tục đổi mới.

Sự đổi mới không chỉ nằm ở kịch bản mà còn ở hình thức dàn dựng, âm thanh, ánh sáng, kỹ thuật biểu diễn và phương pháp sáng tạo. Việc đưa tác phẩm Việt Nam ra nước ngoài hay hợp tác với các nghệ sĩ quốc tế đều giúp chúng tôi có thêm cơ hội tiếp cận những phương pháp và quy chuẩn mới.

Những hợp tác như vậy cũng giúp Nhà hát đổi mới tư duy, từng bước hiện đại hóa và chuyên nghiệp hóa hoạt động sáng tạo, để các sản phẩm có thể đến gần hơn với xu hướng sân khấu thế giới.

Đây là hướng đi chúng tôi đã theo đuổi trong nhiều năm và sẽ tiếp tục trong thời gian tới. Đội ngũ nghệ sĩ của Nhà hát cũng sẵn sàng đón nhận những thử thách mới để tạo ra các sản phẩm có chất lượng và một diện mạo mới cho Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn ông!

---

Thực hiện: Hà Phương | Ảnh: Nhà hát Tuổi trẻ