VOV.VN: Hơn 40 năm sau khi tiếng súng ngừng vang, trên những dãy núi đá Vị Xuyên vẫn có những người lính ngày đêm đi tìm đồng đội. Mỗi hài cốt được tìm thấy là thêm một người lính trở về sau cuộc chiến, thêm một gia đình vơi đi nỗi chờ đợi và thêm một lời hẹn năm xưa được thực hiện.

Hơn 40 năm sau những trận chiến khốc liệt bảo vệ biên giới phía Bắc, trên các điểm cao của mặt trận Vị Xuyên (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), những người lính hôm nay vẫn lặng lẽ bước tiếp một cuộc hành quân đặc biệt. Không còn tiếng súng, không còn những đợt xung phong giữa mưa pháo, nhưng mỗi ngày, họ vẫn đối mặt với đá núi, bom mìn còn sót lại và những vách đá dựng đứng để tìm kiếm đồng đội đã ngã xuống.

Đó là một hành trình không chỉ đòi hỏi sức người, sự kiên trì mà còn là cuộc chạy đua với thời gian, khi các nhân chứng ngày càng ít đi, địa hình chiến trường đổi khác và ký ức về những trận đánh năm xưa dần phai theo tuổi tác.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 515 (Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ), sau hơn 4 tháng triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đến ngày 14/7 vừa qua, cả nước đã tìm kiếm, quy tập được 1.384 hài cốt liệt sĩ. Trong đó có 360 hài cốt được tìm thấy trong nước, 174 hài cốt tại Lào và 850 hài cốt tại Campuchia. Song song với công tác quy tập, việc lấy mẫu ADN để xác định danh tính các liệt sĩ cũng đang được đẩy mạnh trên phạm vi cả nước.

Riêng tại mặt trận Vị Xuyên, nơi từng được mệnh danh là "Lò vôi thế kỷ", cuộc tìm kiếm vẫn diễn ra từng ngày giữa địa hình hiểm trở, nơi hàng nghìn chiến sĩ đã nằm lại sau những trận chiến ác liệt nhất của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Điểm cao 685 (xã Thanh Thủy) vẫn phủ một màu xanh của rừng núi, nhưng dưới những lớp đất đá ấy là biết bao người lính chưa thể trở về.

Trong ký ức của những cựu binh từng chiến đấu tại Vị Xuyên, suốt giai đoạn từ năm 1984-1989, nơi đây hứng chịu hàng trăm nghìn quả đạn pháo. Có thời điểm, chiến hào của ta và đối phương chỉ cách nhau vài mét. Đỉnh núi bị đạn pháo cày xới đến mức thấp đi nhiều mét so với trước chiến tranh.

Đạn pháo dội xuống ngày đêm khiến nhiều chiến sĩ hy sinh ngay trong chiến hào, bên vách đá hoặc trong những hang núi bị sập. Không ít người mãi mãi nằm lại nơi họ ngã xuống bởi điều kiện chiến đấu quá ác liệt không cho phép đồng đội đưa về phía sau.

Bởi vậy, cuộc tìm kiếm hôm nay cũng khác với nhiều chiến trường khác. Những người lính không tìm những phần mộ đã được chôn cất mà lần theo từng dấu vết còn sót lại giữa núi đá. Mỗi chiếc cúc áo, mảnh tăng võng, dây cáng thương, hố công sự hay cửa hang bị vùi lấp đều có thể là manh mối dẫn đến nơi các liệt sĩ đang nằm lại.

Ở "Lò vôi thế kỷ", việc tìm kiếm cũng không thể sử dụng thuốc nổ để phá đá do khu vực nằm trong vành đai biên giới. Tất cả đều được thực hiện thủ công bằng xà beng, cuốc, xẻng, khoan tay và bột nở để bóc tách từng phiến đá. Mỗi mét đất được đào lên đều được kiểm tra cẩn trọng nhằm tránh bỏ sót bất cứ dấu tích nào của đồng đội.

Sau hơn 120 ngày triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang đã quy tập được 51 hài cốt liệt sĩ tại mặt trận Vị Xuyên. Trong số này, một liệt sĩ đã được xác định danh tính và bàn giao cho gia đình.

Thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, cho biết, kết quả trên là sự nỗ lực rất lớn của lực lượng làm nhiệm vụ trong điều kiện địa hình đặc biệt khó khăn. Theo ông, sau hơn 40 năm, nguồn thông tin về vị trí các liệt sĩ ngày càng ít đi do nhiều cựu chiến binh tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, trí nhớ không còn nguyên vẹn. Trong khi đó, phần lớn các liệt sĩ hy sinh tại hầm hào, khe đá hoặc trong các hang sâu nên việc xác định vị trí rất phức tạp.

"Địa hình rộng, chủ yếu là núi đá, nhiều hang sâu, khe suối. Thời tiết thất thường, bom mìn còn sót lại sau chiến tranh vẫn luôn là nguy cơ hiện hữu đối với lực lượng làm nhiệm vụ", Thượng tá Bùi Phú Vinh chia sẻ.

Không chỉ những người lính hôm nay đau đáu với hành trình tìm đồng đội, những cựu binh từng chiến đấu tại Vị Xuyên cũng chưa bao giờ nguôi nỗi day dứt.

Đứng lặng trước phần mộ đồng đội trong dịp giỗ trận 12/7, cựu binh Nguyễn Xuân Thiết, nguyên chiến sĩ Đại đội 5, Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356, nghẹn ngào nói rằng ngày trở lại Vị Xuyên không chỉ để thắp nén hương tri ân mà còn là dịp thực hiện lời hứa với những người đã ngã xuống.

"Chúng tôi là những người may mắn được trở về với gia đình. Nhưng còn rất nhiều đồng đội vẫn nằm lại đâu đó giữa núi rừng. Có người đã được tìm thấy, nhưng cũng còn rất nhiều người chưa thể trở về. Đó là nỗi day dứt mà suốt hơn 40 năm qua chúng tôi luôn mang theo", ông Thiết xúc động nói.

Mỗi hài cốt được tìm thấy ở Vị Xuyên đều là kết quả của hàng chục, thậm chí hàng trăm ngày bám núi của lực lượng quy tập. Có những vị trí phải mất nhiều tuần chỉ để mở được một lối đi vào hang đá. Có nơi, từng phiến đá nặng hàng trăm kg phải được bóc tách bằng phương pháp thủ công để tránh làm ảnh hưởng đến hài cốt và di vật của các liệt sĩ.

Đại tá Nguyễn Minh Khôi, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang, cho biết, ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ phát động Chiến dịch 500 ngày đêm, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh - cơ quan thường trực Ban Chỉ đạo 515 của tỉnh - đã tham mưu Tỉnh ủy, UBND tỉnh và Ban Chỉ đạo 515 triển khai đồng bộ các nhiệm vụ, kiện toàn lực lượng, tăng cường quân số để thực hiện chiến dịch với tinh thần khẩn trương, quyết liệt.

"Đến nay, sau hơn 120 ngày triển khai, lực lượng tìm kiếm đã quy tập được 51 hài cốt liệt sĩ tại các địa bàn trọng điểm như Thanh Thủy, Minh Tân và Lao Chải. Đây mới chỉ là kết quả bước đầu, nhưng là động lực để chúng tôi tiếp tục thực hiện nhiệm vụ trong thời gian tới", Đại tá Nguyễn Minh Khôi cho biết.

Theo thống kê của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang, khu vực mặt trận Thanh Thủy - Vị Xuyên trước đây vẫn còn hơn 1.000 liệt sĩ chưa được quy tập. Trong khi đó, nguồn thông tin phục vụ tìm kiếm ngày càng thu hẹp khi các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và chỉ huy các đơn vị năm xưa đều đã tuổi cao, sức yếu, nhiều người trí nhớ không còn như trước.

Địa hình chiến trường cũng đã thay đổi đáng kể sau hàng chục năm. Nhiều trận địa bị đất đá vùi lấp, cây rừng phủ kín, các dấu tích chiến hào, công sự gần như biến mất. Không ít vị trí từng là điểm nóng của chiến tranh nay chỉ còn là những vách núi dựng đứng hoặc các khe đá sâu hun hút. Khó khăn còn đến từ lượng bom mìn, vật nổ còn sót lại sau chiến tranh.

"Hiện trên địa bàn tỉnh vẫn còn hơn 70.000ha đất bị ô nhiễm bom mìn ở nhiều mức độ khác nhau. Đây là trở ngại rất lớn đối với lực lượng làm nhiệm vụ", Đại tá Nguyễn Minh Khôi cho hay.

Để bảo đảm an toàn, công tác tìm kiếm luôn được triển khai song song với rà phá bom mìn. Theo thống kê, trên địa bàn Hà Tuyên cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), vẫn còn khoảng 72.795ha đất cần tiếp tục làm sạch. Đây là điều kiện quan trọng không chỉ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn mở rộng phạm vi tìm kiếm các liệt sĩ còn nằm lại trên chiến trường.

Từ ngày 15/3 đến 13/7, lực lượng tìm kiếm đã mở rộng phạm vi trên hơn 1.200ha, đào bới hơn 12.600m3 đất đá để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Song song với việc quy tập, công tác xác định danh tính các liệt sĩ cũng được đẩy mạnh. Tỉnh Tuyên Quang đã hoàn thành lấy mẫu ADN đối với 84 phần mộ chưa xác định danh tính tại 10 nghĩa trang liệt sĩ; bàn giao 58 mẫu cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để giám định. Địa phương cũng rà soát gần 5.700 thân nhân liệt sĩ thuộc diện lấy mẫu ADN và đã đăng ký thu nhận sinh phẩm của hơn 4.000 người.

Mỗi hài cốt sau khi được tìm thấy đều được bọc cẩn thận trong tấm vải đỏ, phủ Quốc kỳ và đưa về nhà chờ trước khi tổ chức lễ truy điệu, an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên. Từng di vật, từng mẫu ADN đều được đánh số, ghi rõ tọa độ, thời gian và vị trí phát hiện để phục vụ quá trình xác minh danh tính sau này.

Không chỉ lực lượng quân đội, chính quyền địa phương cũng coi việc tri ân, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị đặc biệt, thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn".

Ông Lê Mạnh Dũng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy, cho biết, Thanh Thủy là địa bàn trung tâm của mặt trận Vị Xuyên trước đây, nơi có nhiều di tích gắn với cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Mỗi dịp tháng Bảy, hàng nghìn cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và người dân từ khắp mọi miền đất nước lại tìm về các điểm cao để dâng hương tưởng niệm. Hiện trên địa bàn xã có bốn địa điểm tri ân chính gồm Khu di tích điểm cao 468, Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ, khu Làng Pinh - Gò Đài Thanh Sơn và Hang Dơi.

"Chúng tôi xác định tháng Bảy là tháng tri ân nên đã thành lập Ban Chỉ đạo, phân công cán bộ trực tại từng điểm, đồng thời huy động đoàn viên thanh niên, dân quân và lực lượng địa phương tham gia hỗ trợ các đoàn về nguồn. Chúng tôi mong muốn mọi người đến đây đều được đón tiếp chu đáo, di chuyển an toàn và thuận lợi. Đó cũng là cách địa phương bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc", ông Dũng chia sẻ.

Theo Chủ tịch UBND xã Thanh Thủy, địa phương cũng thường xuyên phối hợp với Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ và lực lượng rà phá bom mìn của Quân khu 2, đồng thời vận động cựu chiến binh, nhân dân cung cấp thông tin về các vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ để phục vụ công tác tìm kiếm. Đối với những người lính đang ngày ngày bám núi, mỗi hài cốt được tìm thấy không đơn thuần là một kết quả của chiến dịch mà còn là sự khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm của biết bao gia đình.

Về phía cơ quan chức năng, Đại tá Nguyễn Minh Khôi cho biết thêm, toàn bộ 51 hài cốt liệt sĩ vừa được quy tập hiện đang được bảo quản tại nhà chờ của Đội Quy tập. Thời gian tới, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh sẽ tham mưu Tỉnh ủy, UBND tỉnh và Ban Chỉ đạo 515 xây dựng kế hoạch tổ chức lễ truy điệu, bàn giao và an táng các liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên theo đúng quy định.

Theo ông, lễ truy điệu không chỉ là nghi thức tiễn đưa các anh hùng liệt sĩ về nơi an nghỉ mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng biết ơn đối với thế hệ trẻ hôm nay: "Gần nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng đưa các anh hùng liệt sĩ trở về vẫn luôn là nỗi trăn trở của Đảng, Nhà nước, Quân đội và thân nhân các liệt sĩ. Với trách nhiệm của thế hệ đi sau, chúng tôi quyết tâm vượt qua mọi khó khăn, gian khổ để quy tập được nhiều nhất những người còn nằm lại trên chiến trường, đưa các anh trở về với đồng đội, với gia đình và đất mẹ”.

Chiến tranh đã lùi vào quá khứ, nhưng ở Vị Xuyên, cuộc hành quân tri ân vẫn tiếp diễn từng ngày. Giữa núi đá và những cánh rừng biên giới, mỗi nhát cuốc, mỗi phiến đá được lật lên đều mang theo một hy vọng. Bởi với những người lính hôm nay, hành trình ấy chỉ thực sự khép lại khi không còn đồng đội nào phải nằm lại giữa chiến trường xưa trong lặng lẽ và vô danh.

Tác giả: Chung Thủy
Thiết kế: Đồng Toàn