Âm vang những bài ca

Trong đội ngũ chiến sĩ, có lẽ không ai lại không biết bài hát “Hành quân xa” và chắc ít người biết ca khúc này ra đời rất mau lẹ, được hoàn thành trong vòng chỉ một tiếng đồng hồ. Dạo ấy là chiến dịch Đông - Xuân 1953 - 1954. Nhạc sĩ Đỗ Nhuận từ lâu đã ấp ủ ý định sáng tác một bài thể hành khúc cho chiến sĩ vừa hành quân vừa hát, nhưng dự định mãi vẫn chưa viết ra được. Trong một khóa học chính trị, được gặp Bác Hồ, Đỗ Nhuận đã bày tỏ băn khoăn với Bác về việc sáng tác hành khúc. Người đã nói: “Thế bấy nay chú viết ra sao? Theo Bác thì chú cứ sáng tác thế nào cho đông đảo cán bộ chiến sĩ và nhân dân thích là được”.

Câu nói hết sức giản dị của Bác đã có sức gợi mở lớn đối với Đỗ Nhuận. Một lần, ông cùng tốp cán bộ hành quân đi bộ từ Đại Từ (Thái Nguyên) qua đèo Khế, đến Thượng Bằng La (Yên Bái). Đi vậy chứ thực sự mấy anh em cũng không biết tập kết ở đâu. Họ cùng nhau bàn luận, phán đoán ý đồ tác chiến của cấp trên. Bỗng một người trong tốp nói: “Thôi khỏi cần biết, đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi mà”. Thế là câu nói tình cờ ấy trở thành cái tứ văn học để Đỗ Nhuận phát triển thành “Hành Quân xa”. Và bài hành khúc nổi tiếng này đã xoáy vào cái ý đó, đã tập trung làm nổi rõ chủ đề tư tưởng “Đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi”. Đây là một sáng tác mẫu mực cho thể hành khúc. Khác với “Du kích ca” trước đó, Đỗ Nhuận đã xử lý “Hành quân xa” hoàn toàn dựa trên cấu trúc dân tộc, xứng đáng là một bài hành khúc tiêu biểu của bộ đội Việt Nam.  

Trong chiến dịch Điện Biên, trận Him Lam là trận thắng đầu tiên của chúng ta. Lúc ấy, Đỗ Nhuận cùng Trần Ngọc Xương, Nguyễn Văn Tiến có mặt trong tổ sáng tác lúc đó. Đứng trên bờ chiến hào, các anh vừa đàn, vừa hát cho các chiến sĩ đang hành quân ở dưới. Trong đoàn quân có một chiến sĩ nói với các nhạc sĩ: “Cố gắng sáng tác nhiều nhé, khi về bọn mình sẽ có quà cho văn công”. Nhưng người chiến sĩ nói câu ấy không bao giờ trở về nữa. Anh chính là liệt sĩ Phan Đình Giót đã lấy thân mình lấp lỗ châu mai trong trận Him Lam (sau này Đỗ Nhuận mới biết). Và một bài hát đã được ông sáng tác ngay tại trận địa, giữa bề bộn ngổn ngang xác xe pháo và quân thù, mùi khói khét lẹt của đạn bom và xác giặc. Đó là bài “Trên đồi Him Lam” - một ca khúc hừng hực thế chiến đấu, sôi sục lòng căm thù giặc, nồng nàn tình yêu quê hương đất nước và tình đồng đội. Đến nay, một khi nghe lại “Trên đồi Him Lam”, ta như được sống lại bối cảnh hào hùng, quyết liệt của những ngày đầu tiên, mở màn chiến dịch Điện Biên Phủ

Những ai đã từng chiến đấu ở Điện Biên Phủ sẽ không thể quên một công việc rất đỗi nặng nhọc nhưng sôi nổi, hào hứng: đó là kéo pháo vào trận địa, để đảm bảo yếu tố bí mật, bất ngờ. Công việc này đồi hỏi sự hiệp đồng chặt chẽ, sự đồng tâm nhất trí cao độ. Những tiếng hô vang là tín hiệu của sức mạnh và niềm tin. Nhạc sĩ Hoàng Vân đã có mặt ở Điện Biên Phủ và đã từng tham gia kéo pháo cùng các chiến sĩ, chứng kiến sự hy sinh anh hùng của Tô Vĩnh Diện đã lấy thân mình cứu pháo. Hoàng Vân đã suy nghĩ về bài hát tập thể, đang được bộ đội hát nhiều lúc ấy: “Hò dô ta, lặng mà nghe, mà nghe câu hò”, nhưng cảm thấy âm điệu rất cổ, gợi lên dáng dấp sinh hoạt của một thời xa xưa. Một bài hò hiện đại đang được nhạc sĩ hình thành. “Hò kéo pháo” đã ra đời mang dáng dấp một bài hò hiện đại, phù hợp với không khí kéo pháo sôi động, gian khổ, vất vả, nhưng thoải mái, hân hoan với niềm tin chắc thắng.

Toàn bộ chiến dịch Điện Biên Phủ được khép lại bằng một tấm màn nhung rực rỡ chói lọi của máu và hoa chiến thắng. 65 ngày đêm mãi mãi là cơn ác mộng khủng khiếp đối với quân thù. Biểu hiện chiến thắng này - như một sự kế tiếp của Chương Dương, Hàm Tử, Đống Đa trước đây - Đỗ Nhuận đã tìm được một ngôn ngữ âm nhạc giàu hình tượng và có hiệu quả nhất. Sự pha trộn giữa chất liệu dân ca Tây Bắc và làn điệu chèo “Sắp qua cầu” của dân ca đồng bằng Bắc bộ là một dụng ý của tác giả. Với một tiết tấu vui nhộn nhưng gần với chất xòe Thái, bài hát “Chiến thắng Điện Biên” được mở đầu như một tiếng reo vui sảng khoái, nô nức. Đây là một ca khúc hay với sự pha trộn rất nhiều chất liệu dân ca rất khác nhau trong một bài, nhưng vẫn không bị méo mó, khiên cưỡng mà ngọt ngào, nhuần nhuyễn. Đỗ Nhuận đã tỏ rõ sở trường trong việc dựng những bức tranh sinh động bằng âm thanh, mang tính đại chúng rộng rãi./.