Bản di chúc và tầm nhìn xuyên thế kỷ

Cách đây 44 năm (ngày 10/5/1965), lần đầu tiên, Hồ Chủ tịch đặt bút viết bản Di chúc. Sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, tháng 9/1969, bản Di chúc của Người được công bố. Bản Di chúc bất hủ đã kết tinh tư tưởng, đạo đức và tâm hồn cao đẹp của Người. 40 năm Hồ Chủ tịch đi xa, cũng là 40 năm toàn Đảng, toàn quân và toàn dân bền bỉ, đồng sức, đồng lòng thực hiện những ước nguyện thiêng liêng của Bác Hồ kính yêu. Phóng viên VOV có cuộc trao đổi với PGS-TS Phạm Xanh - Chủ nhiệm bộ môn Lịch sử cận đại và hiện đại Việt Nam (trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội về bản Di chúc của Bác Hồ.

PV: Thưa Tiến sĩ, trước hết xin ông phân tích về thời điểm Bác Hồ viết bản Di chúc?

PGS-TS Phạm Xanh: Tôi chưa thấy có ai viết sâu về thời điểm mà Bác lựa chọn, tức là ngày 10/5/1965. Nhưng theo tôi nghĩ thì 19/5 là ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Vào dịp đó nhân dân cả nước đều thi đua lập thành tích chào mừng ngày sinh của Người. Những việc làm đó làm ấm lòng Bác. Đó cũng là dịp Người nghĩ về mình, nhưng nghĩ nhiều hơn vẫn là về đất nước, về dân tộc. Đó có thể là lý do để Người lấy mốc 10/5 để chắp bút viết Di chúc và hoàn thiện nó trong khoảng thời gian 4 năm. Và đến 19/5/1969, sinh nhật cuối cùng của mình, Bác vẫn còn sửa lại một vài chữ trong di chúc.

Thời điểm Bác lựa chọn để chắp bút viết Di chúc là năm 1965 - thời điểm chúng ta đang bước vào cuộc trường chinh vĩ đại của dân tộc. Lúc đó, Mỹ đã đổ quân vào miền Nam, rồi chúng còn đánh phá ra miền Bắc, điều đó có nghĩa là chiến tranh đã mở rộng ra cả nước. Cho nên thời điểm mà Bác chắp bút viết Di chúc cũng là thời điểm hết sức quan trọng với cả dân tộc.

PV: Khi viết Di chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở tuổi 75 và Người đã dự cảm được về quãng thời gian cuối cuộc đời. Người viết lại những lời dặn dò mà Người cho là quan trọng nhất?

PGS-TS Phạm Xanh: Bác Hồ cũng như bất kỳ người nào khác đều muốn khi mình mất sẽ dặn lại con cháu những điều quan trọng nhất. Chủ tịch Hồ Chí Minh với cương vị là Chủ tịch nước, Bác viết di chúc để dặn lại toàn Đảng, toàn quân, toàn dân chúng ta những điều sâu xa nhất, những khát vọng to lớn nhất mà chính vì những điều đó, Người đã hy sinh cả cuộc đời của mình - 79 mùa Xuân cho đất nước.  

PV: Bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh được viết rất ngắn gọn, sáng rõ. Ông có thể phân tích thêm về điểm này?

PGS-TS Phạm Xanh: Bản di chúc này có kết cấu hết sức chặt chẽ. Trước hết Bác nói tại sao Người phải viết di chúc. Người cho rằng người ngoài 70 tuổi là "xưa nay hiếm" theo ý thơ của Đỗ Phủ, nên Bác bắt đầu chắp bút viết di chúc khi 75 tuổi. Người cũng nói lý do tại sao để lại di chúc cho đất nước, cho con cháu, cho Đảng, cho dân tộc này và sau đó là vào nội dung của di chúc.

Trong nội dung, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm tới công tác xây dựng Đảng, vì Đảng là Đảng cầm quyền, Đảng chịu trách nhiệm trước dân tộc vận mệnh của đất nước. Và sau đó Người quan tâm dặn dò thế hệ trẻ, thanh niên thiếu niên, lớp người kế tục sự nghiệp của dân tộc mình. Một dân tộc có thể vươn dậy mạnh mẽ để sánh vai với các cường quốc 5 châu như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh trong lá thư tại buổi lễ khai giảng đầu tiên 5/9/1945 đã viết "thanh niên là mùa xuân của đất nước". Lớp trẻ mà không tiến thủ, không học hành đến nơi đến chốn, không tu luyện về đạo đức thì không thể hoàn thành sự nghiệp cách mạng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh mong muốn.

Cuối cùng Người nói một số lời về mình, căn dặn không được làm tang lớn, không xây lăng mà muốn hoả táng để dành một ít tro thi hài của Bác gửi vào cho nhân dân miền Nam. Đó là việc riêng của Người, nhưng việc riêng đó cũng là việc chung của đất nước, Người căn dặn không được lãng phí.

PGS-TS Phạm Xanh

PV: Thưa Tiến sĩ, bản Di chúc kết tinh được những tinh hoa về đạo đức, phẩm chất và tư duy của lãnh tụ Hồ Chí Minh…

PGS-TS Phạm Xanh: Điều đó là tất nhiên. Tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện trong di chúc là tầm nhìn rất lớn, rất chiến lược, ở trong đó vừa khẳng định tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ ở thời kỳ lúc đó, mà còn ở tương lai. Trong di chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói đến viễn cảnh sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng. Người khẳng định cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước nhất định thắng và trên cơ sở thắng lợi đó chúng ta phải xây dựng đất nước đàng hoàng hơn, to đẹp hơn. Vì vậy cho nên Đảng, cả dân tộc và lớp trẻ phải nghĩ đến tương lai của đất nước. Để làm được công việc trọng đại đó theo Chủ tịch Hồ Chí Minh việc đầu tiên đòi hỏi chỉnh đốn lại Đảng. Điều này chúng ta đang phải làm và chắc chắn còn tiếp tục phải làm. Mỗi đảng viên đều làm, toàn Đảng làm. Đảng viên là tấm gương để quần chúng soi, quần chúng học tập, là ngọn cờ để tập hợp lực lượng, là ngọn cờ phát động các phong trào. Đảng viên phải gương mẫu để là đầu tàu dẫn dắt quần chúng đi theo.

PV: Và thực tiễn cách mạng Việt Nam ngày càng khẳng định bản Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn mang tầm thời đại?

PGS-TS Phạm Xanh: Tinh thần của Di chúc xuyên suốt 40 năm và còn đi theo chúng ta nhiều năm nữa. Đó là nỗ lực phấn đấu để xây dựng đất nước Việt Nam hùng cường, giàu mạnh, sánh vai với các nước khác trên thế giới. Và công việc đó là công việc một đời người không làm được, hai đời người không làm được mà có thể nhiều đời, toàn Đảng, toàn dân mới có thể làm được. Đó là tầm nhìn hết sức lớn và tôi cho rằng ý nghĩa thời đại chính là ở chỗ đó: tầm nhìn xuyên thế kỷ.

PV: Trong thời kỳ đất nuớc công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập quốc tế, theo ông những bài học nào chúng ta có thể rút ra để thực hiện những ý nguyện mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu trong Di chúc của Người, đồng thời tăng cường vị thế của Việt Nam?

PGS-TS Phạm Xanh: Đó là sự thống nhất ý chí của toàn dân tộc. Để đối mặt với những thử thách trong thời kỳ hội nhập, toàn cầu hoá này, không thể không nói tới sự đoàn kết, thống nhất ý chí của toàn dân tộc. Điều này cần thiết trong chiến tranh, lại càng cần thiết trong xây dựng đời sống mới. Tôi nghĩ rằng để đưa đất nước chúng ta tiến nhanh, tiến mạnh, hội nhập với thế giới, thì trong Đảng cũng như cả dân tộc phải giữ sự thống nhất, đoàn kết, nhất trí đó. Chúng ta giương cao ngọn cờ tư tưởng Hồ Chí Minh, vận động toàn Đảng, toàn quân, toàn dân học tập tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Chúng ta không phải học tập một cách máy móc mà học tập tinh thần của tấm gương đạo đức của Người. Chúng ta làm theo tinh thần của tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó là hướng đi đúng đắn.

PV: Thế hệ trẻ cần nỗ lực như thế nào để học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, thưa ông?

PGS-TS Phạm Xanh: Tôi cho rằng thế hệ trẻ của chúng ta bây giờ được kế thừa truyền thống hào hùng của dân tộc chúng ta. Thêm vào đó, thế hệ trẻ cũng đang sống trong một thời đại mà nền khoa học của thế giới phát triển nhanh chóng. Như vậy là lớp trẻ của chúng ta đang thừa hưởng hai thành quả quí báu nhất: thứ nhất là kinh nghiệm của quá khứ, tinh thần dân tộc trong quá khứ và kiến thức khoa học hiện đại. Tôi cho rằng, thế hệ trẻ chúng ta có đầy đủ điều kiện để vươn lên mạnh mẽ. Tôi tin tưởng lớp trẻ hôm nay có thể hoàn thành nhiệm vụ của lớp trẻ trong thời đại mới: đầy năng động, sáng tạo.

PV: Xin cảm ơn PGS - Tiến sĩ!./.