Bật mở "15 ngày vàng" lịch sử năm 1945

Dự báo chiến lược từ Hội nghị Trung ương 8 và Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau”

Tiến sĩ sử học Phạm Minh Thế, Khoa Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) phân tích, trong Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu rõ: Pháp chạy, Nhật hàng là yếu tố then chốt để Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, Mặt trận Việt Minh phát động Tổng khởi nghĩa, giành chính quyền.

Việc dự đoán thời cơ và chuẩn bị các điều kiện đón bắt thời cơ đã được Đảng đưa ra từ rất sớm tại Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa I (tháng 5/1941). Tại Hội nghị này, Trung ương Đảng nhận định, chiến tranh thế giới sẽ tạo ra những chuyển biến theo hướng Liên Xô và các nước Đồng minh đánh bại phát xít, khiến chính quyền phát xít Nhật lung lay. Trung ương Đảng cũng nhận định, tạm thời Nhật và Pháp bắt tay với nhau, nhưng vì lợi ích, hai nước đế quốc này sẽ sớm nảy sinh mâu thuẫn. Khi Nhật - Pháp lao vào xung đột, giao tranh, sẽ tạo ra thời cơ cách mạng.

Hội nghị tháng 5/1941 khẳng định, cách mạng ở Đông Dương sẽ kết liễu bằng cuộc khởi nghĩa vũ trang (điều đã được Luận cương chính trị tháng 10/1930 của Đảng khẳng định) và chủ trương xúc tiến chuẩn bị các điều kiện để tiến tới khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền. Hàng loạt An toàn khu (ATK), căn cứ địa cách mạng, chiến khu được xây dựng trên cả nước, lực lượng cách mạng được tập hợp rộng rãi.

Đến ngày 12/3/1945, trong bản Chỉ thị "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta", Thường vụ Trung ương Đảng nhận định 3 cơ hội tốt để phát động Tổng khởi nghĩa. Đó là: Chính trị khủng hoảng (quân thù không rảnh tay đối phó với cách mạng), nạn đói ghê gớm (quần chúng oán ghét quân cướp nước) và chiến tranh đến giai đoạn quyết liệt (Đồng minh sẽ đổ bộ vào Đông Dương đánh Nhật).

Chỉ thị ngày 12/3/1945 chủ trương phát động cao trào kháng Nhật cứu nước, lấy khởi nghĩa từng phần ở từng địa phương làm hình thức vận động. Nhờ đó, nhiều địa phương chủ động nổi dậy giành chính quyền trước khi tổng khởi nghĩa nổ ra. Điều này chứng tỏ quân Nhật và tay sai đã bị nao núng, rệu rã, đồng thời tạo động lực to lớn để các địa phương khác đồng loạt nổi dậy giành lấy chính quyền khi Đảng và Mặt trận Việt Minh có mệnh lệnh.

Quyết định lịch sử trước khi Nhật hoàng chính thức tuyên bố đầu hàng

Đến cuối tháng 7, đầu tháng 8/1945, Chiến tranh thế giới thứ hai đi vào hồi kết. Phe phát xít thất bại hoàn toàn ở châu Âu và bị đánh bại trên nhiều chiến trường ở châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là ở Trung Quốc. Việc Mỹ ném hai quả bom nguyên tử xuống Hiroshima (ngày 6/8) và Nagasaki (ngày 9/8) làm tinh thần chiến đấu của quân Nhật sa sút nghiêm trọng, dẫn đến quyết định đầu hàng Đồng minh.

Lúc này, Đồng minh (Mỹ và Anh) hủy bỏ chủ trương thành lập chính quyền ủy nhiệm ở Đông Dương, chia Đông Dương thành hai nửa do Mỹ và Anh tiếp quản để giải giáp quân Nhật. TS Phạm Minh Thế chỉ ra, tình thế này đặt ra nguy cơ: nếu ta không ngay lập tức chớp thời cơ phát động tổng khởi nghĩa giải phóng quốc gia dân tộc, giành lấy chính quyền trước khi Nhật hoàng chính thức tuyên bố đầu hàng Đồng minh, mà chờ Đồng minh vào đánh Nhật hay giải giáp vũ khí của Nhật thì sẽ không bao giờ giành được độc lập, tự do.

TS Phạm Minh Thế cho biết, hàng loạt diễn biến quyết định diễn ra dồn dập. Ngày 10/8/1945, Chính phủ Nhật Bản gửi thông cáo chấp nhận đầu hàng theo Tuyên bố Potsdam. Thông tin Nhật sẽ đầu hàng Đồng Minh lan đến Việt Nam. Ngày 12/8/1945, Thường vụ Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh họp đánh giá tình hình, quyết định phát động tổng khởi nghĩa và triệu tập Hội nghị toàn quốc của Đảng vào ngày 13/8/1945 để thống nhất kế hoạch tổng khởi nghĩa. Hội nghị này đã thống nhất quyết định phát động tổng khởi nghĩa giành chính quyền, thành lập Ủy ban khởi nghĩa để lãnh đạo. 23h00 đêm 13/8/1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp ký bản Quân lệnh số 1, ra lệnh cho chiến sĩ, đồng bào đánh vào các đô thị và trọng trấn của địch. Ngày 15/8/1945, Nhật hoàng mới chính thức tuyên bố đầu hàng Đồng minh không điều kiện.

“Như thế, ta đã phát động Tổng khởi nghĩa trước khi Nhật đầu hàng chính thức Đồng Minh”, TS Phạm Minh Thế nhấn mạnh.

Chủ động tạo thời cơ, xóa bỏ luận điệu "ăn may" hay "khoảng trống quyền lực"

Lịch sử thường nói về cơ hội "ngàn năm có một", nhưng nếu Việt Minh không hành động quyết đoán trong đúng "15 ngày vàng" (từ khi Nhật hàng Đồng minh đến trước khi lực lượng Đồng minh kéo vào), kịch bản lịch sử của Việt Nam sẽ bị lái sang hướng nguy hiểm khác.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận thức rất rõ: Thế nào thực dân Pháp cũng quay trở lại xâm lược nước ta thêm một lần nữa. Chừng nào chúng chưa thua đau trên chiến trường Đông Dương thì chúng còn chưa từ bỏ ý định xâm lược. Đồng thời, việc Anh và Mỹ thỏa thuận chia đôi Đông Dương cho thấy rõ ý đồ muốn xâu xé, chia cắt Đông Dương thành những vùng thuộc địa kiểu mới.

TS Phạm Minh Thế đặt vấn đề: Ở thời điểm đó, không chỉ có Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Minh tồn tại. Vẫn còn nội các chính phủ Trần Trọng Kim, bộ máy chính quyền tay sai cùng lực lượng vũ trang của họ, các tổ chức vũ trang tôn giáo và nhiều đảng phái chính trị khác. Tuy nhiên, họ không thể đứng lên lãnh đạo đồng bào giành lấy chính quyền, mà chỉ có Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Minh phát động được cuộc khởi nghĩa và được đông đảo đồng bào cả nước hưởng ứng.

Khẳng định về bản chất của thắng lợi, TS Phạm Minh Thế nhấn mạnh: Không có sự "ăn may" hay "khoảng trống quyền lực" nào được tạo ra khi Nhật đầu hàng Đồng minh. Đây là sự chủ động tạo thời cơ, chuẩn bị lực lượng, điều kiện, sự nhạy bén về đoán định thời cơ và tổ chức chớp thời cơ kịp thời, đúng đắn của Đảng Cộng sản Đông Dương, Mặt trận Việt Minh và cá nhân lãnh tụ Hồ Chí Minh, thúc đẩy thời cơ cách mạng đến nhanh hơn, sớm hơn, chứ không thụ động, trông chờ vào sự giúp đỡ từ bên ngoài hay một cơ may nào khác. Yếu tố quan trọng hơn cả là sự tin tưởng, ủng hộ, tham gia của quốc dân đồng bào cả nước.

"Việc Đảng Cộng sản Đông Dương, Mặt trận Việt Minh và lãnh tụ Hồ Chí Minh quyết định phát động Tổng khởi nghĩa là một quyết định đúng đắn, kịp thời, nhạy bén và sáng tạo. Điều này đã tạo nên thắng lợi to lớn, vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - một cuộc cách mạng long trời lở đất, có ý nghĩa và tầm vóc quốc tế, đưa đến sự ra đời của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, góp phần cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân các nước thuộc địa, phụ thuộc trên thế giới, làm sụp đổ mang tính hệ thống của chủ nghĩa thực dân kiểu cũ", TS Phạm Minh Thế khẳng định.

Mặt trận đóng góp vào hành trình đưa Việt Nam vươn mình mạnh mẽ

VOV.VN - Trước thềm năm mới, đồng chí Bùi Thị Minh Hoài, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy Mặt trận Tổ quốc (MTTQ), các đoàn thể Trung ương, Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đã dành thời gian trao đổi với báo chí về hành trình củng cố khối đại đoàn kết và những kỳ vọng trong năm mới.