Đầu xuân nói chuyện về phát huy dân chủ

PV: Thưa ông, trong thời kỳ đổi mới, việc chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) đã mang lại những thành tựu có tính lịch sử. Tuy vậy, thực tế đang đặt ra một yêu cầu là phải bắt đầu một giai đoạn mới cao hơn trong sự nghiệp đổi mới. Vậy chúng ta phải bắt đầu từ đâu, phải chăng là từ việc phát huy tốt hơn nữa dân chủ và mở rộng hơn nữa dân chủ?

Ông Nguyễn Văn An: Đúng thế, sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo trong hơn 20 năm qua thực chất là vấn đề phát huy dân chủ, mở rộng dân chủ trực tiếp về mọi mặt trong đời sống xã hội và trước hết là trên lĩnh vực kinh tế. Sự nghiệp đổi mới là do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, nhưng cũng phải nói thêm là sự nghiệp đổi mới bắt nguồn từ những sáng kiến khoán chui, phá rào của nông dân, của các cơ sở sản xuất kinh doanh. Từ những thực tiễn của đời sống đó mà Đảng ta nâng lên thành chủ trương để lãnh đạo.

Trước đây ta chỉ có 2 thành phần kinh tế là quốc doanh và tập thể. Bây giờ mọi công dân Việt Nam theo pháp luật đều có thể tổ chức sản xuất kinh doanh dịch vụ. Điều đó nói lên rằng, bản chất của đổi mới trong kinh tế là phát huy dân chủ trong kinh tế. Bản thân sự nghiệp đổi mới vừa rồi thực chất là vấn đề để phát huy dân chủ. Nó đã mang lại những sức sống, mang lại những thành tựu vô cùng to lớn. Đúng nghĩa dân chủ vừa là mục đích vừa là động lực. Chúng ta vẫn tìm thấy động lực này trong chính mục đích của nó.

Dân chủ Cộng hòa đã trở thành Quốc hiệu của Việt Nam từ năm 1945. Bản thân Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là phát huy dân chủ, là dân làm chủ. Nay chúng ta tiếp tục tinh thần này trong giai đoạn mới, tình hình mới, nhiệm vụ mới. Nhưng về bản chất vẫn là phát huy dân chủ. Dân chủ vừa là mục đích, vừa là động lực của Cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng là của cả nhân loại.

Nguyên Chủ tịch QH Nguyễn Văn An

Ông Nguyễn Văn An: Hiện nay, nhân dân ta làm chủ trực tiếp bằng một số hình thức nhưng vẫn còn hạn chế. Ví dụ nhân dân mới trực tiếp bầu trưởng thôn, mới trực tiếp bầu đại biểu Hội đồng Nhân dân các cấp, mới trực tiếp bầu đại biểu Quốc hội.

Hiến pháp năm 1946 do Bác Hồ lãnh đạo, chỉ đạo để xây dựng đã nói là hiến pháp, những vấn đề sửa đổi của hiến pháp, những vấn đề quốc kế dân sinh thì phải để dân phúc quyết, tức là để dân quyết trực tiếp. Ý tưởng này của Bác Hồ đến nay chúng ta vẫn chưa làm được. Chúng ta chưa có một luật về trưng cầu dân ý để bảo đảm quyền quyết trực tiếp của người dân.

Phát huy dân chủ trong lĩnh vực chính trị có một vị trí cực kì quan trọng. Thận trọng là đúng nhưng cũng phải đáp ứng yêu cầu đòi hỏi của xã hội. Nếu dân chủ trong chính trị chúng ta làm tốt hơn nữa thì sẽ thúc đẩy phát huy dân chủ trong kinh tế và thúc đẩy kinh tế phát triển mạnh hơn nữa.

PV: Khi được mời góp ý cho Dự thảo Cương lĩnh Đại hội Đảng, ông đã ủng hộ ý kiến đề nghị đưa cụm từ “dân chủ” lên trước cụm từ “công bằng”. Khẩu hiệu “xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” nên là: “xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Sự hoán vị này sẽ đem lại những thay đổi gì?

Ông Nguyễn Văn An: Đứng về mặt lý luận, về học thuật thì có giá trị rất quan trọng, còn đứng về mặt thực tiễn thì nó phụ thuộc vào việc làm của chúng ta.

Tôi đồng ý sắp xếp theo đúng vị trí là “xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Tại sao lại như vậy? Vì thật ra dân chủ mới là nền tảng của xã hội. Bản chất Cách mạng tháng Tám năm 1945 là khác biệt cực kì lớn với thể chế trước đây, chính là Dân chủ Cộng hòa. Xã hội thì ta phải nói dân chủ trước thì mới nói đến công bằng, văn minh. Không có dân chủ thì làm sao có công bằng, văn minh được. Cho nên đúng nghĩa về mặt logic mà nói thì xã hội dân chủ, con người được tự do. Dân chủ và tự do vừa là mục tiêu, vừa là động lực cách mạng. Từ dân chủ, tự do thì mới nói đến công bằng, văn minh.

PV: Ông đánh giá như thế nào về những thí điểm của Đảng ta trong thời gian tới khi tiến hành Đại hội Đảng các cấp, ví dụ như việc sẽ có một số Đảng bộ bầu trực tiếp người lãnh đạo cấp ủy?

Ông Nguyễn Văn An: Đó là một chủ trương rất sáng suốt, đúng đắn. Tuy rằng ý kiến cá nhân tôi muốn làm từ trên trước, vì thực chất nước ta đã làm việc đó từ năm 1945 và rõ rệt nhất từ Đại hội Đảng lần thứ II, khi Bác Hồ làm Chủ tịch Đảng đồng thời là Chủ tịch nước.

Trong Đảng, Đại hội Đảng bầu những người đứng đầu Đảng bộ thì đấy là mở rộng dân chủ trực tiếp. Như thế vừa phát huy hạt nhân lãnh đạo là cấp ủy, vừa phát huy trách nhiệm và sự sáng suốt của các đại biểu tham gia đại hội. Ở cấp Trung ương, nếu làm được thì vừa phát huy vai trò hạt nhân lãnh đạo là Bộ Chính trị và Ban Chấp hành Trung ương, lại vừa phát huy dân chủ trực tiếp của các đại biểu tham gia đại hội toàn quốc. Kết hợp nhuần nhuyễn hai hình thức này thì việc lựa chọn người lãnh đạo sẽ khách quan, chính xác hơn.

PV: Một trong những vấn đề về hoàn thiện cơ chế dân chủ ở nước ta là phân công, phân định rõ chức năng nhiệm vụ và quyền hạn giữa Đảng và Nhà nước. Theo ông, chúng ta đã làm được mức độ nào và cần phải làm gì?

Ông Nguyễn Văn An: Ở đây có vấn đề về cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý và Nhân dân làm chủ. Theo tôi ta còn nhiều cái chưa rạch ròi, có rất nhiều trường hợp chúng ta thấy lẫn lộn và trách nhiệm không rõ. Theo tôi vẫn còn có những việc tổ chức Đảng làm lẫn lộn vào Nhà nước. Mà Nhà nước thì có cả lập pháp, hành pháp và tư pháp, lấn ở đây chủ yếu là hành pháp.

Điều này có nguyên nhân sâu xa là Đảng ta được ra đời và trưởng thành từ quá trình lãnh đạo để giành chính quyền, tức là từ khi Đảng chưa có chính quyền. Nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng giai đoạn đó có ảnh hưởng nhất định sang cả giai đoạn mới, tức là giai đoạn Đảng ta chính thức cầm quyền. Trong giai đoạn mới chúng ta phải có một bước đổi mới rất quan trọng về tổ chức và nội dung phương thức lãnh đạo của Đảng. Hai giai đoạn này khác nhau lớn lắm. Và đã khác nhau lớn như thế thì phải khác rất lớn về tổ chức và phương thức hoạt động. Nhiều khuyết điểm của chúng ta chính là kéo dài cái ưu điểm cũ quá lâu hoặc khuếch đại ưu điểm cũ quá nhiều.

Ở giai đoạn mới đòi hỏi chúng ta phải tổ chức lại, phải có phương thức mới. Theo tôi chúng ta nên theo xu hướng nhất thể hóa, làm như vậy thì mới là đảng cầm quyền một cách trọn vẹn, đầy đủ.

Mặt khác Nhà nước quản lý phải theo luật pháp, cán bộ công chức Nhà nước chỉ được nói và làm theo luật pháp. Như thế phải tôn trọng các cơ quan lập pháp, tư pháp và hành pháp. Mỗi một cơ quan có một chức năng nhiệm vụ, quyền hạn riêng, không cơ quan nào được can thiệp tuy là có quan hệ với nhau. Hoàn thiện và cụ thể hóa cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ là cực kì quan trọng trong giai đoạn đổi mới tiếp theo của chúng ta.

PV: Xin cảm ơn ông!/.