Hội nhà báo Việt Nam- 60 năm phấn đấu và trưởng thành

Sự ra đời của Hội nhà báo Việt Nam là một minh chứng nữa về tầm nhìn xa  rộng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Là người từng đặt chân đến nhiều nước trên thế giới, cây bút sáng lập và chủ trương một tờ báo tiếng Pháp xuất bản tại thủ đô Paris, Bác Hồ hiểu rõ hơn ai hết vai trò của hội, đoàn trong nghề nghiệp, đặc biệt một nghề tiềm ẩn nhiều gian nan trắc trở như làm báo. Cái khác là hội, đoàn mà Bác mong đợi ở đây không đơn thuần chăm lo quyền lợi của hội viên, mà trước hết góp phần vào mục đích cao cả: giành độc lập tự do cho dân tộc. 

Ngôi nhà chung của báo giới Việt Nam

Cuối năm 1945, vừa giành lại chính quyền về tay nhân dân, việc nước bộn bề chống giặc ngoài thù trong, xây dựng chính quyền, quân đội…, Bác Hồ vẫn nghĩ tới tổ chức của những người làm báo. Bác giao cho đồng chí Xuân Thủy với danh nghĩa Chủ nhiệm báo Cứu quốc đứng ra tập hợp các nhà báo thuộc nhiều khuynh hướng, lập nên Đoàn báo chí Việt Nam. Đoàn do học giả Tiên Đàm Nguyễn Tường Phượng, chủ bút tạp chí Tri Tân ra đời từ trước Cách mạng Tháng Tám, làm Chủ nhiệm. Đoàn Báo chí chưa kịp triển khai hoạt động thì chiến tranh bùng nổ. Các đoàn viên tản về các địa phương tham gia kháng chiến.

Năm 1950, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đạt bước ngoặt. Với chiến thắng dòn dã tại biên giới Việt Trung diệt hai binh đoàn lớn của Pháp, cộng với thắng lợi lớn hoặc nhỏ ở các chiến trường khác, nước ta phá được thế bị bao vây, tạo nên thế và lực mới. Liên Xô, Trung Quốc và nhiều nước lần lượt công nhận Việt Nam dân chủ cộng hòa, kiến lập quan hệ ngoại giao với ta. Báo chí Việt Nam cho dù hạn chế về điều kiện, đã khẳng định vai trò của mình đối với thời cuộc. Không chỉ tại chiến khu Việt Bắc, nơi có An toàn khu của Trung ương, mà tất cả các vùng tự do và nhiều vùng địch hậu trong cả nước đều có báo chí kháng chiến. Ngoài các nhà báo kỳ cựu đang hành nghề, đã đào tạo được thêm nhiều nhà báo trẻ, mà tiêu biểu là Lớp báo chí Huỳnh Thúc Kháng mở  năm 1948 gồm 45 học viên từ các nơi gửi về. Tổ chức quốc tế các nhà báo OIJ do nhà báo Pháp J.M. Hermann làm Chủ tịch và nhà báo Tiệp Khắc J. Kubka làm Tổng thư ký, chính thức mời Việt Nam tham gia đoàn thể báo chí liên quốc gia có uy tín nhất thế giới hồi bấy giờ. Thông qua thành viên là Hội Nhà báo Pháp, OIJ cử đoàn đại biểu đến Việt Nam thiết lập mối liên hệ với báo giới Việt Nam.

Trong hoàn cảnh ấy, Bác Hồ và Trung ương Đảng cho lập tổ chức chính trị-nghề nghiệp của những người làm báo. Về phía Chính phủ, Tổng Giám đốc Nha Thông tin Trần Văn Giàu theo tinh thần chỉ đạo ấy, mời đại diện các tờ báo ở Việt Bắc cùng Đài phát thanh, Thông tấn xã… đến họp, kiến nghị báo giới ta nên lập Hội Ký giả.

Ngày 21/4/1950, tại xã Điềm Mặc, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên tiến hành đại hội thành lập Hội những Người Viết báo Việt Nam. Hội tập hợp đông đảo người làm báo đang hành nghề, làm nhiệm vụ vừa đối nội vừa đối ngoại. Nòng cốt là các nhà báo tên tuổi: Xuân Thủy (báo Cứu quốc), Hội trưởng; Đỗ Đức Dục (báo Độc lập) và Hoàng Tùng (báo Sự thật), Phó Hội trưởng; Trần Lâm (Đài TNVN), Hoàng Tuấn (VN Thông tấn xã), Như Quỳnh (báo Phụ nữ), Đỗ Trọng Giang (báo Lao động), Quang Đạm (báo Sự thật)… Nhà báo Nguyễn Thành Lê, Chủ bút báo Cứu quốc Trung ương, được bầu làm Tổng Thư ký.

Sau khi thành lập, Hội cử đoàn đại biểu gồm hai nhà báo Trần Lâm và Thép Mới lên đường sang Helsinki, thủ đô Phần Lan, tham dự Đại hội lần thứ III của OIJ. Đại hội OIJ công nhận thành viên chính thức là HNNVBVN, và bầu Hội trưởng Xuân Thủy làm thành viên Đoàn Chủ tịch Hội đồng Lãnh đạo OIJ.  

60 năm phấn đấu và trưởng thành

Từ bấy đến nay, trong 60 năm dưới sự lãnh đạo của Đảng, qua tám kỳ Đại hội, Hội Nhà báo Việt Nam (Đại hội lần thứ II của Hội năm 1959 quyết định đổi tên Hội những Người viết báo Việt Nam thành Hội Nhà báo Việt Nam) trung thành với mục đích, tôn chỉ ban đầu theo tinh thần chỉ đạo của Bác Hồ là tập hợp, đoàn kết rộng rãi các nhà báo, phục vụ sự nghiệp “kháng chiến và kiến quốc”. Hội đồng hành cùng dân tộc trong suốt tiến trình cách mạng giải phóng, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế quốc tế, mở rộng giao lưu với bạn bè, đồng nghiệp thế giới… Với thời gian, qua rèn luyện, Hội Nhà báo Việt Nam (HNBVN) trưởng thành về nhiều mặt. Từ 300 hội viên của Đại hội I, đến nay cả nước có gần 17 000 hội viên hoạt động tại mọi loại hình báo chí ở trong nước và nước ngoài. Hàng trăm hội viên đã ngã xuống các chiến trường trong mấy cuộc kháng chiến khi đang tác nghiệp với “dáng đứng” người chiến sĩ.

Sau năm 1975, thắng lợi toàn vẹn, đất nước thống nhất, trở thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa, Hội Nhà báo Việt Nam hợp nhất với Hội Nhà báo yêu nước và dân chủ miền Nam, và vẫn giữ tên là Hội Nhà báo Việt Nam. Đến nay, Hội đã hình thành hệ thống tổ chức ba cấp, từ trung ương đến tất cả các tỉnh, thành phố, và có cơ sở tại tất cả cơ quan báo, đài trong cả nước. Tiếp theo tạp chí Người làm báo, cơ quan lý luận, nghiệp vụ (1985), Hội xuất bản báo Nhà báo và Công luận, cơ quan chính trị, xã hội, văn hóa của mình (bản in 1996, bản điện tử 2010) và trang web của Hội. Trung tâm bội dưỡng nghiệp vụ báo chí phát huy nội lực, mở rộng hợp tác, nâng cao chất lượng bồi dưỡng, đào tạo. Hoạt động của Nhà Văn hóa đi vào nền nếp. Hội đang xây dựng trụ sở Trung tâm trên diện tích 4500m2, sẽ bao gồm cả Trung tâm Tư liệu Thư viện và Bảo tàng báo chí Việt Nam, vv. với số vốn đầu tư trên 100 tỉ đồng, dự kiến hoàn thành vào năm tới.  Việc xã hội hóa các hoạt động văn hóa, thể thao, từ thiện… đạt hiệu quả. Năm 2000, kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập, Hội đã được Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh. 

Một số thành tựu đáng ghi nhận

Trong sáu thập niên, qua nhiều thế hệ lãnh đạo, HNBVN đã làm được khá nhiều việc theo nhiệm vụ và quyền hạn quy định tại Điều lệ Hội, cũng như còn nhiều việc phải tiếp tục phấn đấu, khó kể ra đầy đủ. Nhìn tổng quát, có thể thấy nổi lên một số việc có tiếng vang trong báo giới và toàn xã hội, tạm quy vào mấy mảng sau đây:  

- Từ khi thành lập, HNBVN luôn coi việc tập hợp, đoàn kết đội ngũ, khẳng định bản lĩnh chính trị, trao dồi đạo đức, nâng cao tay nghề là nhiệm vụ trung tâm. Mọi công tác đều quy về mục tiêu ấy.

Có thể nói, trong mọi thành tựu của báo chí Việt Nam mấy chục năm qua, đều có phần công sức của Hội. Thời kháng chiến, cứu nước, đó là những cao trào như “tất cả cho tiền tuyến”, “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, “vì miền Nam ruột thịt”, “nắm thắt lưng địch mà đánh”… tiếp đó là những cuộc vận động: “phát hiện và nhân rộng điển hình tiên tiến”, “tay cày tay súng”, “ba đảm đang”, phong trào thi đua yêu nước “Đại Phong, Duyên Hải, Ba Nhất, Ba sẵn sàng”… thường xuyên sôi động trên mặt các báo và làn sóng điện quốc gia. Các phong trào tiếp theo sau, như “cải tiến quản lý, tìm tòi cơ chế mới”. “tôn vinh doanh nhân tài năng và sản phẩm chất lượng”, “đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng”, “tiếp tục đổi mới, phát triển và hội nhập”… đều có sự tham gia của đông đảo nhà báo-hội viên.

Trong 60 năm, đã có biết bao khóa học, hội thảo, tập huấn, bồi dưỡng, lớp ngoại ngữ, khảo sát dã ngoại… đã được tiến hành nhằm mục đích vừa nói ở trên.  Những việc nổi bật hội viên khó quên, như đợt thảo luận trong cả nước xây dựng và thực hành Quy ước đạo đức nghề nghiệp; hội thảo quốc gia về Trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của nhà báo với sự tham dự của Tổng bí thư Lê Khả Phiêu; cuộc vận động Báo chí học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, vv…tất cả đều không nhằm ngoài tiêu điểm: khẳng định bản lĩnh, nâng cao đạo đức, tay nghề của hội viên và chất lượng báo chí.

Các giải thưởng là một minh chứng khác. Giải Báo chí toàn quốc khởi đầu từ năm 1991, sau một thập niên được nâng lên thành Giải báo chí quốc gia, là hoạt động cổ vũ, phát hiện và tôn vinh tài năng báo chí. Giải được sự hưởng ứng rộng rãi của các nhà báo chuyên và không chuyên. Việc tổ chức trọng thể lễ Giải báo chí quốc gia vào Ngày báo chí 21-6 hằng năm đã trở thành hoạt động văn hóa tầm cỡ quốc gia. Quây quần và phối hợp với Giải quốc gia, có nhiều Giải Báo chí chuyên ngành, chuyên đề do các địa phương, các ngành và các cấp Hội chủ trì, phối hợp, được đông đảo nhà báo và cộng tác viên hưởng ứng, có tác dụng thiết thực. 

- Tham gia xây dựng luật pháp, chính sách, chế độ, cơ chế quản lý..., tạo hành lang pháp lý và văn hóa cho báo chí hoạt động là một nhiệm vụ hàng đầu của Hội. Nó không chỉ thể hiện tại điều lệ HNBVN mà được điển chế hóa bằng luật và tại nhiều quyết định của Đảng.

Từ những năm bước vào đổi mới, Hội Nhà báo Việt Nam đã được giao trọng trách phối hợp cùng Bộ Thông tin dự tháo Luật báo chí (mới). Luật Báo chí được Quốc hội thông qua cuối năm 1989 và có hiệu lực từ đầu năm 1990 thay thế Luật báo chí 1957, đã thể chế hóa hệ thống quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về thông tin, truyền thông dưới ánh sáng đổi mới.

HNBVN đã tham gia cùng các ngành hữu quan xây dựng Quy hoạch phát triển báo chí, Quy hoạch hệ thống phát thanh truyền hình, Quy hoạch báo chí in, Luật quảng cáo, cùng nhiều quy chế điều hành, phối hợp quản lý… Vừa qua, khủng hoảng kinh tế thế giới tác động tiêu cực đến nền kinh tế nước ta, các cơ quan báo chí gặp không ít khó khăn, HNBVN đã kiến nghị Nhà nước nhiều giải pháp, như giảm thuế nhập khẩu giấy, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các cơ quan báo chí, điều chỉnh một số điểm trong Nghị định 61, vv. Những công việc theo hướng ấy tiếp tục được duy trì và đẩy mạnh.

Báo chí là một hoạt đồng đầy khó khăn, thường phái đối đầu với nhiều cản trở. Bảo vệ các nhà báo hành nghề đúng luật pháp là một trách nhiệm của HNBVN. Chỉ tính 5 năm gần đây, Hội đã can thiệp 24 trường hợp nhà báo bị cản trở và hành hung khi tác nghiệp. Đồng thời, Hội không khoan nhượng trước các trường hợp nhà báo vi phạm pháp luật hoặc đạo đức nghề nghiệp.  

- Thực hiện đạo lý dân tộc “uống nước nhờ nguồn” và quan điểm “người là vốn quý nhất”, HNBVN đã dày công phối hợp với các địa phương và cơ quan hữu quan tìm kiếm, tổng hợp, tôn vinh các nhà báo liệt sĩ trong cả nước. Công việc này được sự hưởng ứng rộng rãi của đồng bào và gây xúc động lớn trong nhân dân. Đã hoàn thành  xây dựng Nhà lưu niệm tại nơi ra đời của Hội tại xã Điềm Mặc (Thái Nguyên).

Theo kiến nghị của HNBVN, năm 1985, Ban Bí thư Trung ương Đảng quyết định lấy ngày 21-6 hằng năm, ngày báo Thanh niên ra số 1 (năm 1925) mở đầu dòng báo chí cách mạng, làm Ngày báo chí Việt Nam. Đó là dịp để các nhà báo nhìn lại trách nhiệm xã hội của mình, thắt chặt mối quan hệ giữa báo chí với công chúng, và cũng để các cấp, các ngành nâng cao ý thức chỉ đạo, điều hành, phối hợp với báo chí. Trên thực tế, một phần tư thế kỷ qua, Ngày truyền thống của báo chí Việt Nam cũng như Hội báo Xuân đã trở thành những ngày hội văn hóa sôi nổi không riêng của báo giới.

Việc trao Huy chương Vì sự nghiệp Báo chí Việt Nam (nay là Kỷ niệm chương) tiến hành đều đặn từ đầu những năm 90 đến nay cũng không ngoài mục đích tôn vinh, tưởng thưởng những nhà báo, qua nhiều năm công tác, đã có không ít cống hiến đối với sự nghiệp báo chí. 

Thực hiện đường lối đối ngoại rộng mở

- Mở rộng hợp tác, giao lưu với nước ngoài là một hoạt động quan trọng, có hiệu quả của HNBVN suốt 60 năm qua. Ngay khi vừa thành lập, năm 1950, Hội đã đón tiếp Đoàn báo chí Pháp và OIJ do nhà báo Léo Figuères, Chủ nhiệm báo Tiền phong (L’Avant Garde), đến thăm. Thực chất đó là một chuyến đi khảo sát do Đảng Cộng sản Pháp phối hợp tiến hành (ông Léo Figuères là Ủy viên TƯ Đảng Cộng sản Pháp). Đoàn đã tiếp xúc nhân dân nhiều nơi, được Bác Hồ tiếp và trả lời phỏng vấn. Từ thực tế mắt thấy tai nghe về cuộc kháng chiến của ta, Đảng Cộng sản Pháp đã phát động phong trào nhân dân Pháp đấu tranh, đòi ngừng ngay chiến tranh xâm lược Việt Nam, trong đó nổi lên những nhân vật tiêu biểu như Raymonde Dien, Henri Martin…

Tổ chức quốc tế các Nhà báo OIJ cũng như các Hội báo chí các nước thành viên của nó đều nồng nhiệt ủng hộ các cuộc kháng chiến của nhân dân ta. Rất nhiều nhà báo, nhà văn nổi tiếng ở nhiều nước, phần lớn từ châu Âu, đã đến Việt Nam những ngày chiến tranh ác liệt. Qua tác phẩm của mình, họ góp phần làm cho nhân dân thế giới thấy rõ hơn những gì chủ nghĩa thực dân, đế quốc gây ra ở nước ta. OIJ đã tìm mọi cách giúp đỡ thiết thực báo chí Việt Nam. Qua tích lũy nhiều năm từ viện trợ của OIJ, HNBVN đã đầu tư xây dựng trụ sở Câu lạc bộ Báo chí ở số 12 Phố Lý Đạo Thành (nay là địa điểm Press Club liên doanh với nước ngoài).

Năm 1996, giữa lúc OIJ đang lâm vào khó khăn do tác động của thời thế, HNBVN được phép của Đảng và Nhà nước, đã đăng cai cuộc họp Hội đồng lãnh đạo và tiến hành trọng thể Lễ kỷ niệm 50 năm Ngày thành lập OIJ tại Hà Nội, có đại diện hơn 40 nước tham dự. Đó là dịp để nhiều nhà báo tên tuổi nhìn thấy những thành tựu bước đầu của công cuộc đổi mới ở nước ta. Dư luận nhiều nước đánh giá cao tình cảm thủy chung của nhân dân Việt Nam đối với bạn bè.

Thực hiện đường lối đối ngoại của Đảng, đa phương hóa các quan hệ quốc tế,  HNBVN gia nhập Liên đoàn báo chí các nước ASEAN (CAJ) từ năm 1995, và tiếp tục mở rộng quan hệ với nhiều nước khác ở mọi châu lục. Chúng ta đã gửi nhiều nhà báo trẻ ra học tập ngắn hạn ở nước ngoài và mời các nhà báo nổi tiếng thế giới đến Việt Nam trao đổi kinh nghiệm, tạo cơ hội cho hội viên tiếp cận nghiệp vụ báo chí hiện đại. Năm 1997, ta đăng cai tổ chức thành công Đại hội lần thứ 29 Hiệp hội Báo chí có sử dụng tiếng Pháp, góp phần vào thành công của Hội nghị Cấp cao lần thứ VII khối Pháp ngữ tại Hà Nội. Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ 21, HNBVN mở Hội thảo quốc tế với chủ đề: Báo chí ASEAN thế kỷ 21 – Thách thức và triển vọng (1999). Với sự có mặt của báo giới các nước ASEAN cùng đại biểu Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, hội thảo đã thông qua “Tuyên bố Hà Nội” theo đề xuất của Việt Nam, qua đó bày tỏ quyết tâm đoàn kết phấn đấu Xây dựng một nền báo chí tự do và có trách nhiệm, chống lại mọi áp lực từ bên ngoài. Bốn năm sau (2003), với tư cách Chủ tịch CAJ nhiệm kỳ XIV, Hội lại đăng cai phiên họp Đại hội đồng CAJ tại Hà Nội và mở Hội thảo quốc tế: Báo chí ASEAN đoàn kết, đổi mới vì sự ổn định và phát triển bền vững. Đại hội đồng đã thông qua “Sáng kiến Hà Nội” bày tỏ quan điểm của CAJ về các vấn đề nóng bỏng trên thế giới như chiến tranh Irắc, nạn khủng bố quốc tế…, thúc đẩy hợp tác giữa báo chí các nước vì hòa bình, ổn định và phát triển.

Năm năm gần đây, dưới ánh sáng đường lối đối ngoại của Đảng, HNBVN không ngừng mở rộng giao lưu, hợp tác với bạn bè quốc tế, góp phần tỏa sáng vai trò, vị trí, quan điểm của Việt Nam trong khu vực và trên thế giới. Sự hợp tác nhàm mục tiêu bồi dưỡng, nâng cao tính chuyên nghiệp của các nhà báo trẻ đạt kết quả khả quan. 

xxx

Kỷ niệm 60 năm Ngày thành lập Hội Nhà báo Việt Nam diễn ra trong bối cảnh cả nước tưng bừng tuần Lễ hội Giỗ Tổ Hùng Vương và kỷ niệm 35 năm Ngày giải phóng hoàn toàn đất nước, vào một thời điểm trùng hợp nhiều kỷ niệm rất có ý nghĩa: 120 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Người sáng lập Hội; 85 năm Ngày báo chí Việt Nam;  65 năm Quốc khánh 2-9, Đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội… Giới báo chí Việt Nam tự hào với truyền thống của mình, quyết làm tròn các nhiệm vụ, trước mắt là bằng thông tin, góp phần vào việc hoàn thành kế hoạch Nhà nước năm 2010 và kế hoạch 5 năm, chuẩn bị Đại hội lần thứ XIII của Đảng. Đó cũng là cơ hội để các nhà báo hội viên tiếp tục cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Chủ tịch Hồ Chí Minh, chuẩn bị, đi tới thành công Đại hội lần thứ IX của Hội mình./

Phan Quang
(Nguyên Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam,    Nguyên Tổng Giám đốc-Tổng Biên tập Đài TNVN)