Đầu năm đi câu

Một người bạn vong niên của tôi có thông lệ năm nào cũng đến hồ Quảng Bá câu rô phi vào dịp Tết, và đặc biệt là ngày mồng Một đầu năm. Anh kể với tôi, có đến hồ mới thấy rất nhiều người cũng giống mình. Thậm chí, có những người mỗi năm chỉ gặp họ duy nhất một lần vào cái ngày đặc biệt ấy.

Sáng sớm mồng Một Tết, bầu không khí se lạnh, lắc rắc mưa phùn. Mặt hồ bảng lảng trong tiết xuân. Những người câu cá lặng lẽ chọn cho mình một vị trí quen thuộc, thường là họ ngồi lẫn vào những bụi cây dại hoặc vườn rau quanh hồ Quảng Bá, như ẩn mình cùng cây cỏ, mũ áo trùm kín. Đó chính là dân câu thứ thiệt. Và hầu như tất cả bọn họ đều câu cùng một kiểu, cùng một loại cá, đó là cá rô phi.

Mùa sinh sản mạnh của cá rô phi trùng với dịp Tết. Loài cá này có một tập tính sinh sản khá đặc biệt, cá rô cái chọn vị trí nước tương đối tĩnh và đủ độ sâu ven bờ, dùng vây và đuôi quạt nước ở đáy hồ, làm sạch bùn, tạo thành một cái ổ hơi lõm xuống như lòng chảo, chúng dùng miệng nhặt hết những cọng rác khỏi ổ, và ở lỳ đó đợi rô đực đến.

Cá rô cái vào bờ đẻ trứng nhiều nên cuộc cạnh tranh khá khốc liệt, chỉ cần bỏ đi một lát hoặc xao lãng là bị con cá khác chiếm mất ổ ngay tắp lự. Số lượng cá cái luôn lớn hơn, nên cá đực đi tới đâu cũng được săn đón nhiệt tình, thường là có một đàn cá cái vây quanh.

Cá rô đực sẽ chọn một cái ổ mà nó ưng ý làm nơi ban phát ân huệ tới những con cái, chứ không có chuyện nó sẽ làm “chuyện đó” ở bất kỳ chỗ nào. Điều đó đảm bảo rằng sau khi cá cái đẻ, trứng cá được thụ tinh và bảo vệ cẩn thận, không rơi vãi tứ tung làm mồi cho các loài khác.

Cho đến lúc nở ra thành cá con, một thời gian sau chúng vẫn còn được cá mẹ bảo vệ bằng cách ngậm đàn con trong mồm mỗi khi gặp nguy hiểm hoặc khi cần di chuyển xa. Đây chính là nguyên nhân khiến loài cá này có sức sống mãnh liệt, sinh sôi rất nhanh, chiếm số lượng áp đảo trong các ao hồ, sông suối ở Việt Nam. Điều kiện sinh tồn khắc nghiệt ở Châu Phi, quê hương xa xưa của chúng, đã góp phần tạo nên loài cá này như ngày hôm nay.

Phổ biến nhất các ao hồ hiện nay là loại rô phi vằn nhập vào Việt Nam năm 1974 và 1994. Lợi dụng đặc tính “cầu kỳ” và “kỹ tính” của cá rô phi, dân câu chịu rét lặn xuống đáy hồ nạo vét sẵn những cái ổ cá (hay còn gọi là mà cá, mề cá), và đánh dấu vị trí sở hữu của mình theo những cách riêng.

Hôm sau họ bắt đầu câu. Cách câu rất đặc biệt, không dùng mồi hay thính, chỉ có một chùm 6 lưỡi câu nhỏ tết lại, gọi là lưỡi lục, được thả xuống giữa ổ đã được nạo vét sẵn. Vốn dĩ ưa sạch sẽ gọn gàng, con rô cái lập tức dùng miệng gắp cái chùm lưỡi câu đáng ghét ra khỏi ổ của nó. Lúc này thường cái phao trên mặt nước sẽ bềnh lên, người câu khẽ búng nhẹ là chùm lưỡi câu đã găm vào con cá, thường là vào quanh miệng. Nhanh chóng gỡ lưỡi câu, thả cá vào lưới, rồi tiếp tục buông chùm lưỡi xuống ổ, sẽ có một con cá khác đến thế chỗ ngay sau đó. Nên nhớ, cá khắp hồ vào bờ để đẻ, nên số lượng rất lớn, chúng thường xuyên tranh nhau ổ. Gặp đàn cá, tha hồ nhấc hết con này tới con khác. Nhưng nếu câu lên con rô đực, thường là sẽ tan đàn, và phải rất lâu sau mới câu được tiếp, khi có một con cá đực khác vào thế chỗ. Cá cái sẽ bỏ đi ngay nếu không còn rô đực.

Có thể bạn sẽ cho rằng đây là một cách câu không mấy văn minh, do nhằm vào mùa sinh sản của chúng. Nhưng bạn khỏi lo chuyện đó, tạo hóa rất công bằng khi đã phú cho loài cá này một bản năng sinh tồn tuyệt vời. Dù bạn có câu giỏi đến đâu đi nữa, loài cá này vẫn phát triển mạnh mẽ, với số lượng rất lớn. Những ao không được đánh bắt, chúng thiếu thức ăn và rồi cũng tự triệt tiêu lẫn nhau, trước khi triệt tiêu các loài cá khác. Do cách câu đặc biệt này nên nhiều người mê mẩn, cả năm chỉ đợi dịp Tết để được đi nhấc rô mề.

Dân câu gọi cách câu này là đi nhấc rô mề, bởi những con cá rô béo núc ních đầy trứng, nấu canh chua ngày Tết ngon tuyệt vời. Cách nấu rất đơn giản, người ta làm sạch cá, để nguyên con, nấu cùng dứa, hành, thì là, rau ngổ, gừng, nghệ, tai chua, khế chua và cà chua. Chuẩn bị sẵn một bát nước mắm nguyên chất loại ngon dầm gừng và ớt tươi thái chỉ. Khi nào ăn mới vớt cá ra đĩa, rưới nước mắm lên. Ăn ngay khi còn nóng hôi hổi, làm mồi đưa cay thì cũng khá là tốn rượu. Những ngày Tết mâm cao cỗ đầy mà húp bát canh chua cá rô mề vàng ươm, thật ngon không bút nào tả xiết!

Dù câu được ít hay nhiều, đi câu đầu năm là một thú vui đặc biệt của dân câu Hà Nội, là một cách họ hòa mình vào cùng thiên nhiên, cảm nhận khí xuân trong lành. Và con cá như tượng trưng cho cái lộc của trời đất, báo hiệu một năm mới an lành, no ấm./.