ĐBSCL: Để mùa vàng không bị tổn thất

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng trồng lúa lớn nhất trong cả nước, giữ vai trò quan trọng trong chiến lược An ninh lương thực Quốc gia và tạo ra giá trị xuất khẩu lớn. Tuy nhiên, vấn đề đầu tư cho cây lúa ở đây chưa được quan tâm đúng mức, nhất là nạn thất thoát lúa trong và sau khi thu hoạch rất đáng báo động.

Tiền tỷ rơi ngoài đồng

600 triệu USD là con số mà các ngành chuyên môn tính toán do thất thoát trong và sau khi thu họach lúa ở vùng ĐBSCL. Số lượng lúa bị tổn thất chiếm từ 10 - 14% so với tổng sản lượng lúa. Lấy sản lượng lúa năm 2010 ở ĐBSCL đạt 21,5 triệu tấn thì đã có khoảng hơn 2 triệu tấn lúa bị “rơi vãi” ngoài đồng ruộng và trong quá trình bảo quản, chế biến.

Theo tính toán của Viện Nghiên cứu phát triển ĐBSCL, chỉ công đoạn gặt lúa cũng gây thất thoát khoảng 400.000 - 600.000 tấn lúa/năm ở ĐBSCL. Đến giai đoạn phơi khô lại gây thêm thất thoát và giảm sút chất lượng lúa. Đối với vụ đông xuân, tỷ lệ thất thoát lúa là 6 - 9,5%, thu đông là 1% và vụ hè thu là 3,5%.

Việc cắt lúa bằng tay khiến tỷ lệ thất thoát rất cao (ảnh: Internet)

Có rất nhiều nguyên nhân khiến tỷ lệ thất thoát lúa ở ĐBSCL tăng cao. Trước hết, khi lúa chín rộ thiếu nhân công cắt lúa, thiếu máy tuốt lúa nên thời gian thu họach lúa bị kéo dài, gây ra tình trạng lúa rơi vãi cao, thất thoát lớn. Sau khi thu hoạch, nông dân lại thường thiếu sân phơi và nơi trữ lúa, làm hao hụt và giảm sút chất lượng lúa hàng hóa. Anh Nguyễn Văn Dũng, nông dân xã Bình Phục Nhứt, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang cho biết: “Do ruộng nằm xa đường giao thông nên sản xuất lúa rất khó khăn. Có khi lúa chín rục mà phải chờ chủ máy suốt nên đến khi thu hoạch được thì lúa đã rụng nhiều…”.

Hiện tại, vùng ĐBSCL có khoảng 5.000 chiếc máy gặt đập liên hợp, chỉ đáp ứng được 30% diện tích gieo sạ của toàn vùng. Tại nhiều địa phương, trong hàng chục hộ nông dân mới có một máy thu hoạch lúa. Mặt khác, nhiều thửa ruộng ở vùng sông nước Cửu Long có diện tích nhỏ, nằm không tiện đường giao thông nên khó đưa cơ giới vào thu hoạch. Phần lớn các hộ nông dân chỉ có dưới 1ha lúa, trong lúc năng suất của máy gặt đập liên hợp từ 3 - 5ha/ngày. Đáng nói là ở vụ hè thu hay đông xuân sớm, thu hoạch lúa xong, nông dân phơi không đạt nắng, khi gặp trời mưa bão là lúa bị ẩm, mốc, kém chất lượng. Chuyện không bán được lúa hay bán giá thấp là điệp khúc thường diễn ra với nhà nông.

Điều đáng nói là khi giá lúa thấp, ở một số khu vực vùng ĐBSCL, chính quyền và ngành nông nghiệp địa phương vẫn chỉ biết khuyến cáo nông dân nên tạm trữ lúa chờ giá cao để bán mà chưa đưa ra những biện pháp kỹ thuật, điều kiện để giúp nông dân dự trữ lúa đạt chất lượng. Bà Phạm Thị Kịp, Trưởng phòng Kinh tế huyện Tân Châu, tỉnh An Giang nêu: “Trước giờ, bà con nông dân chỉ phơi lúa khô rồi bán tại đồng. Nông dân không có kho, chỉ phơi rồi cho vô bao để trữ nên sau đó lúa thường bị ẩm mốc và chất lượng không cao”. Thời gian qua, để lúa sau thu hoạch khỏi bị thương lái chê là kém chất lượng, nên sau khi thu hoạch lúa nông dân bán ngay tại ruộng cho thương lái. Việc làm này giảm gánh nặng cho nông dân nhưng ngược lại, họ phải bán giá thấp hơn lúa khô từ 10 - 15%.

Cần thay đổi phương thức sản xuất và thu hoạch lúa

Để hạn chế thất thoát trong và sau thu hoạch lúa, trước hết nông dân phải thay đổi những tập quán, phương thức sản xuất lúa kiểu truyền thống, lúa chín đến đâu thu hoạch đến đó. Đặc biệt chế độ bón phân, phun các thuốc và tưới nước cho cây lúa đến giai đoạn gần thu hoạch phải được cân đối hợp lý. Tiến sĩ Hồ Văn Chiến, Giám đốc Trung tâm Bảo vệ thực vật phía Nam khuyến cáo: “Bà con nên thu hoạch khi lúa chín khoảng 85%, đừng để chín quá. Bà con cũng không nên phun các loại thuốc kích thích từ khi lúa trổ đến khi thu hoạch. Thu hoạch xong bà con phải gom lúa đi phơi nhanh để giảm thất thoát”.

Thực tế cho thấy, khi nhà nông cắt lúa bằng tay, tỷ lệ rơi vãi rất cao, nhất là đối với trà lúa đã quá chín. Do đó, việc áp dụng cơ giới hóa trong khâu thu hoạch là rất cần thiết, vừa tiết kiệm thời gian, vừa giảm thất thoát. Một máy gặt đập liên hợp hiện có giá khoảng 100 triệu đồng. Với các hộ nông dân khá giả, việc mua sắm máy gặt đập liên hợp không khó, nhưng đối với các hộ nghèo thì cần có nguồn vốn ưu đãi từ phía Nhà nước. Thật ra, chương trình trợ vốn mua máy móc để cơ giới hóa nông nghiệp từ lâu đã được các địa phương triển khai. Tuy nhiên, việc này chưa được thực hiện thường xuyên, thủ tục hồ sơ vay vốn ngân hàng còn rườm rà. Tại tỉnh Sóc Trăng, đến nay đã có khoảng 200 chiếc máy gặt đập liên hợp, đáp ứng được khoảng 36% diện tích lúa trong tỉnh, diện tích còn lại được thu hoạch bằng tay hoặc các máy của tỉnh khác đến làm thuê.

Để góp phần đẩy nhanh tiến độ công nghiệp hóa, hiện đại hóa sản xuất nông nghiệp; đặc biệt là tăng năng suất, sản lượng cho mặt hàng lúa gạo trong thời gian tới, tỉnh Sóc Trăng đã phê duyệt đề án “Cơ giới hóa các khâu thu hoạch và sau thu hoạch trong sản xuất lúa đến năm 2015, định hướng đến năm 2020”. Đề án này sẽ có nhiều chính sách hỗ trợ bà con nông dân cả về vốn, lãi suất, tập huấn kỹ thuật vận hành máy, ông Hồ Quang Cua, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Sóc Trăng cho biết: “Hiện nay, trong tỉnh nếu thu hoạch hoàn toàn bằng máy sẽ giảm thất thoát 61.000 tấn lúa một năm, tương đương 304 tỷ đồng (nếu tính giá lúa là 5.000 đồng/kg). Đề án này UBND tỉnh sẽ trình Hội đồng Nhân dân trong kỳ họp sắp tới để thông qua”.

Theo Sở NN&PTNT An Giang, việc ứng dụng cơ giới vào đồng ruộng hằng năm góp phần giảm chi phí từ 700.000 - 800.000 đồng/ha so với thu hoạch bằng thủ công, làm lợi cho nông dân gần 113 tỷ đồng, khắc phục đáng kể tình trạng thiếu lao động vào chính vụ thu hoạch./.