Khai thác hải sản hướng ra xa bờ

Những ngày này, ông Võ Đốc, chủ tàu cá PY92691, phường 6, thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên đang tất bật chuẩn bị chuyến biển mới.

Ông cho biết, đang vào vụ cá Nam ông và các chủ tàu cá khác tại Phú Yên vẫn đi biển đều đặn theo lịch trình và càng quyết tâm bám biển hơn khi Trung Quốc đang đặt giàn khoan trái phép trên ngư trường truyền thống của Việt Nam.

Đây chỉ là một trong đoàn tàu cá xa bờ của ngư dân các tỉnh Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hòa… đang từng ngày vươn khơi bám biển, từng bước được hiện đại hóa để khai thác hiệu quả nguồn lợi hải sản của Tổ Quốc. 

ảnh: Thời báo Kinh tế Sài Gòn

Khai thác hải sản hiện nay đang theo 2 hình thức khai thác gần bờ và xa bờ. Tuy nhiên cả 2 hình thức này đang gặp những tồn tại nhất định làm hạn chế hiệu quả của ngành hàng được xác định phát triển theo hướng hàng hóa trong Chiến lược ngành thủy sản đến năm 2020.

Khai thác hải sản gần bờ tuy đã có sự chuyển đổi mạnh cơ cấu tàu thuyền nghề ra xa bờ nhưng đến nay vẫn còn khoảng 80% số lượng thuyền nghề khai thác ven bờ bằng vỏ gỗ, không có hầm bảo quản sản phẩm sau thu hoạch; đa phần bảo quản bằng đá lạnh, muối hoặc phơi khô; thực hiện chuyến biển trong ngày. 

Khai thác hải sản xa bờ chiếm gần 20% tổng số tàu khai thác hải sản nhưng đang gặp khó khăn về kỹ thuật khai thác, cũng như bảo quản sau thu hoạch. Cùng với hạn chế về đội tàu, nguồn nhân lực cho khai thác hải sản cũng chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất hàng hóa.

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, hiện nay chỉ có 30% số thuyền trưởng, máy trưởng được đào tạo nghề còn lại hoạt động nghề theo “cha truyền con nối”. Phần lớn ngư dân có trình độ thấp và chưa được đào tạo tay nghề. 

Tại Phú Yên, nơi có đội tàu thuyền tương đối mạnh ở khu vực Nam Trung bộ nhưng hầu hết ngư dân chưa được đào tạo bản bản qua trường lớp. Số lao động chủ yếu làm việc dựa vào kinh nghiệm tích lũy được từ thực tế sản xuất. Đây cũng là lý do Phú Yên tuy là nơi xuất phát điểm nghề câu cá ngừ đại dương đầu tiên trong cả nước vào năm 1994, nhưng do vẫn sử dụng kỹ thuật đánh bắt truyền thống cùng với bảo quản còn thô sơ nên giá trị thu được từ sản phẩm đang có kim ngạch xuất khẩu thứ 3 sau con tôm và cá ba sa chưa cao. 

Hiện nay, ngư dân đánh bắt cá ngừ đại dương thường sử dụng phương pháp câu tay kết hợp ánh sáng, cá ăn câu ở độ sâu lớn, khi thu câu nhanh, bị thay đổi áp suất đột ngột cộng với quẫy mạnh do bị làm chết bằng chầy gỗ đập vào đầu nên chất lượng thịt không cao. Cá lại chỉ được bảo quản bằng đá lạnh dài ngày nên hầu như chỉ đạt tiêu chuẩn làm cá hộp. 

Trong khi đó, chỉ duy nhất một ngư dân Nhật Bản thực hiện cả quy trình từ làm cá bình tĩnh trên biển và có thời gian làm quen thay đổi áp suất, sau đó bị làm cá chết rất nhanh bằng sợi kim loại chọc vào tủy sống rồi làm lạnh cá từ từ bằng nước đá tới khi đạt độ lạnh cần thiết đưa vào cấp đông. Với cách làm này, sản phẩm cá ngừ của Nhật Bản có giá trị gấp 10 lần cách khai thác của Việt Nam. 

Với định hướng đưa ngành thủy sản trở thành ngành hàng hóa có giá trị gia tăng, Đề án “Tái cơ cấu ngành thủy sản theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững” vừa được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công bố đã xác định tái cơ cấu ngành thủy sản sẽ theo hướng giảm số lượng tàu và sản lượng khai thác ven bờ, tăng sản lượng khai thác xa bờ.

Cụ thể, đến năm 2020, sản lượng xa bờ chiếm 63,6% tổng sản lượng khai thác hải sản (hiện nay chiếm 48%), sản lượng khai thác ven bờ chiếm 36,4% (hiện nay chiếm 52%). Đồng thời tập trung tăng các đối tượng có giá trị kinh tế cao như cá ngừ, mực, giảm mạnh sản lượng tôm và cá tạp. 

Theo ông Nguyễn Văn Nên, chính sách lần này sẽ hỗ trợ ngư dân đóng tàu vỏ sắt được vay 90% tổng giá trị con tàu trong 10 năm, với lãi suất cho vay chỉ 3%/năm. Người đi vay thế chấp thân tàu và được bảo hiểm, khi có rủi ro xảy ra Nhà nước sẽ có chính sách đặc biệt hỗ trợ ngư dân yên tâm tiếp tục ra khơi, bám biển. Những tàu hậu cần cho ngư dân cũng được hưởng chính sách như những tàu đánh bắt xa bờ. 

Tin vui là đến thời điểm này đã có 4 chiếc tàu cá vỏ thép được bàn giao cho ngư dân theo Đề án thí điểm đội tàu đánh cá vỏ thép nhằm hiện đại hóa đội tàu đánh bắt thủy sản của Chính phủ. Sẽ có 6 mẫu tàu công suất từ 400-800CV được Tổng Công ty công nghiệp tàu thủy bàn giao cho ngư dân các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Quảng Ngãi để ngư dân đánh giá hiệu quả tàu vỏ thép so với tàu vỏ gỗ.

Theo các chủ nhận tàu vỏ thép, tàu vỏ thép có kinh phí từ 5-7 tỷ đồng, cao hơn từ 60-70% so với tàu vỏ gỗ nhưng cho hiệu quả cao hơn. Cụ thể, loại tàu này có kết cấu thân vỏ bền hơn, trữ được nhiều nước, lương thực, nhiên liệu và điều kiện sinh hoạt ăn ở cho thuyền viên tốt hơn. Bên cạnh đó, các tàu vỏ thép có mức tiêu hao nhiên liệu ít hơn so với vỏ gỗ nên thời gian đánh bắt trên biển có thể kéo dài từ 2 tuần đến 1 tháng. Đặc biệt tàu vỏ thép được trang bị hệ thống đánh bắt hiện đại như máy dò cá, các khoang cá được thiết kế đúng quy chuẩn nên thời gian bảo quản cá dài hơn. 

Hiện cả nước nước đã có trên 3.100 tổ, đội sản xuất trên biển và khoảng 20 nghiệp đoàn đánh cá với quy mô lớn được thành lập. Trong Chiến lược phát triển thủy sản đến năm 2020 cũng xác định sẽ thành lập các đoàn tàu công ích hoạt động trên 4 ngư trường trọng điểm: Vịnh Bắc bộ, Biển Đông, Đông Nam bộ và Tây Nam bộ để hỗ trợ các tổ hợp tác, hợp tác xã khai thác thủy sản sản xuất hiệu quả.

Cùng với đó, tổ chức các mô hình dịch vụ khai thác trên biển theo hướng khuyến khích các thành phần kinh tế thành lập các đội tàu cung ứng dịch vụ hậu cần, mua gom sản phẩm cho các tàu khai thác xa bờ... Các đoàn tàu công ích cùng các đội tàu hậu cần dịch vụ của các thành phần kinh tế hoạt động trên biển sẽ hình thành nên thị trường các sản phẩm dịch vụ nghề cá và các sản phẩm hải sản khai thác trên biển, tạo cơ hội, điều kiện cho lao động nghề cá có thể đi biển dài ngày, nâng cao hiệu qủa khai thác hải sản cho cộng đồng ngư dân. Đặc biệt, trong tương lai sẽ hình thành một số doanh nghiệp, tập đoàn lớn đủ mạnh để hoạt động khai thác hải sản xa bờ và hợp tác khai thác viễn dương với các nước trong khu vực. 

Một giải pháp được xem là nền tảng cho ngành khai thác hải sản đó là công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực thủy sản. Theo Chiến lược phát triển thủy sản đến năm 2020, Chính phủ xác định công tác này sẽ phải phù hợp với nhu cầu phát triển sản xuất. Theo đó, Chính phủ sẽ đầu tư xây dựng trường đại học thủy sản và các cơ sở dạy nghề thủy sản tại vùng đồng bằng sông Cửu Long; có chính sách ưu tiên đối với đào tạo nguồn nhân lực hoạt động nghề cá trên biển. 

“Với lực lượng ngư dân trẻ, năng động tiếp cận thông tin kỹ thuật đánh bắt, nếu Nhà nước có chính sách mở rộng đoàn tàu hiện đại, tôi tin ngư dân sẽ hoàn toàn có thể học tập để làm chủ được các con tàu vươn ra xa bờ, nâng cao thu nhập, đồng thời góp phần bảo vệ chủ quyền Tổ quốc”. Đó là lời khẳng định của ông Nguyễn Văn Việt, ngư dân khai thác cá ngừ tỉnh Bình Định./.