Mang cách làm ăn mới về làng

Tốt nghiệp đồng thời Đại học Ngoại ngữ và Đại học Ngoại thương, Vũ Tuấn Anh vào làm việc trong ngành du lịch khách sạn. Nhiều lần dẫn du khách nước ngoài đi mua đồ mỹ nghệ, lưu niệm, anh nhận thấy sơn mài là mặt hàng mà khách quốc tế rất ưu chuộng. Nhưng lúc đó, nguồn hàng không sẵn như bây giờ vì chưa có nhiều người sản xuất. Thấy nhu cầu mua hàng cao mà lượng sản xuất chưa đáp ứng được, Tuấn Anh nảy ra ý định mở cơ sở làm hàng sơn mài để phục vụ khách du lịch nước ngoài thăm Việt Nam.

Tìm về làng nghề sơn mài truyền thống Hạ Thái (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội), một làng nghề có hàng trăm năm tuổi, anh quyết tâm học nghề, tìm hiểu cách làm các sản phẩm sơn mài. Rồi anh mở xưởng ở bìa làng, bắt tay vào sản xuất. Đến nay, công ty sơn mài Talaq của anh đã hoạt động được hơn 5 năm.

Hàng của xưởng bao gồm cả sơn mài trên chất liệu gỗ, tre và sơn mài trên gốm, sứ, composite. Tuấn Anh là một trong những người đầu tiên sản xuất hàng sơn mài cốt gốm ở Hạ Thái. Sản phẩm cốt gốm có độ rắn chắc nên không phải qua nhiều nước sơn như sản phẩm cốt tre hay cốt gỗ. Thành phẩm chịu được ẩm và có độ bền cao nếu không bị va đập mạnh.

Với đồ làm bằng cốt gỗ,  người ta phải xử lý bằng cách phủ lớp vải lên bề mặt, rồi xử lý qua 5-7 nước sơn để đảm bảo độ nhẵn và không co ngót khi sang xứ lạnh. Tiếp đó, để hoàn chỉnh sản phẩm với độ bóng, bền, người ta tiếp tục dùng đến hơn 10 nước sơn nữa. Cốt ghép bằng tre có độ sần sùi gồ ghề, phải bả nhiều lần mới trơn, nhẵn. Bởi vậy, mỗi sản phẩm phải qua công đoạn sơn và mài tới gần 20 nước sơn; tuỳ theo cốt. 

Cốt của các sản phẩm sơn mài dù bằng gỗ, tre hay gốm đều được mua từ các địa phương khác, tiến hành các công đoạn sơn mài và hoàn chỉnh ở Hạ Thái.

Toàn bộ hàng sản xuất ra của Talaq đều dành cho xuất khẩu với thị trường chủ yếu là Mỹ và châu Âu. Vũ Tuấn Anh cho biết: Trước đây hàng sơn mài ở Hạ Thái được thị trường châu Âu tiêu thụ mạnh, nhưng từ 3 năm trở lại đây xuất sang thị trường Mỹ đã phát triển hơn. Đặc điểm xuất hàng sơn mài sang hai thị trường này cũng khác nhau. Một mẫu mã sản phẩm đi Mỹ thường được đặt hàng 1-2 container hoặc tối thiểu cũng là 1.000-2.000 sản phẩm. Còn hàng sang châu Âu họ thường mua 1 container bao gồm khoảng 10 mã sản phẩm, hay thậm chí mỗi mã hàng chỉ khoảng 100 sản phẩm. Làm như vậy thường khó hơn, chi phí cao hơn.

Xưởng sản xuất của Vũ Tuấn Anh sử dụng 30 lao động từ các địa phương khác (Thái Bình, Phú Thọ, Thanh Hóa, Hòa Bình… ), làm việc tại xưởng; còn chủ yếu giao cho các hộ gia đình làm các công đoạn tại nhà. Xưởng thu hút khoảng từ 50-100 lao động vệ tinh tùy theo mùa vụ, hay tùy thuộc đơn hàng. “Có những hợp đồng lớn như năm ngoái tập đoàn bán lẻ hàng đầu thế giới Wall-Mart đặt làm 40 container hàng; thì cần đến 300-500 lao động của làng. Năm nay Wal Mart cũng đặt 2 đơn hàng, nhưng không lớn bằng năm ngoái”- Vũ Tuấn Anh cho biết.

Những cốt bình sơn mài này được làm bằng tre

Đồ sơn mài phải qua từ hơn 10 đến gần 20 nước sơn

Thành phẩm

Dù hầu hết người dân trong làng nay đều chuyển sang làm sơn mài mà thôi làm nông nghiệp, nhưng đa phần chưa thể có được tác phong làm việc hiện đại, chuyên nghiệp. “Mình buộc phải tìm cách điều chỉnh theo thói quen, lối làm việc của người dân làng nghề. Mấy năm trước, số lượng người sản xuất ít, người dân cần việc làm nên họ tìm đến các cơ sở, làm việc tại đó. Còn đến nay, nhiều việc, người dân sản xuất luôn tại nhà. Như vậy, mình lại phải đến nhà người ta giao việc, rồi kiểm tra, rồi thu gom về, hoàn thiện, đóng gói…”

Bởi vậy, xưởng có 3 kỹ thuật viên chuyên làm nhiệm vụ giám sát, kiểm tra chất lượng. Hàng ngày, họ đi tới các gia đình sản xuất để kiểm tra, theo dõi từng nước sơn, từng công đoạn. Nếu có vấn đề gì chưa đạt yêu cầu, sẽ lập tức nhắc nhở để người sản xuất có thể khắc phục ngay cho đảm bảo chất lượng.

Để phát triển sản xuất và đảm bảo đầu ra cho sản phẩm, Vũ Tuấn Anh cho biết: Rất quan trọng là khâu mẫu mã, làm sao “đánh” trúng vào thị hiếu khách hàng. Mày mò trên Internet, qua các tài liệu dịch, Tuấn Anh tìm hiểu các trào lưu màu sắc, kiểu dáng sản phẩm, tìm tòi những ý tưởng hay, rồi kết hợp với đặc điểm của những sản phẩm đang bán chạy để đưa ra những mẫu mã sản phẩm mới. Một điều “xưa như trái đất” mà anh luôn nhắc mình là phải bán cái mà người ta thích chứ không phải cái mình có. Anh cũng mất không ít công sức khảo sát về thị hiếu của khách hàng để rút ra: “Gu” của khách nước ngoài đa phần thích đơn giản, hiện đại, không rườm rà. Để bán được hàng cho khách du lịch Việt Nam, các mẫu họa tiết như cô gái áo dài, cậu bé chăn trâu, hồ Hoàn Kiếm, chùa Một Cột… có thể là phù hợp vì người ta đã nhìn thấy những hình ảnh đó ở Việt Nam, đã cảm nhận được đất nước Việt Nam trong đó, muốn mua về làm kỷ niệm. Còn với hàng xuất ra nước ngoài, khách mua có thể chưa từng sang Việt Nam, thì phải chọn những họa tiết, màu sắc phù hợp.

Say sưa với công việc, Tuấn Anh thường xuyên có mặt ở xưởng. Có những lúc vội làm để trả hàng đúng thời hạn, ngày làm việc của anh kéo dài triền miên tới 20-22 tiếng đồng hồ/ngày; tranh thủ chợp mắt chỉ được 1-2 tiếng.

Những năm gần đây, cơ chế thị trường và chính sách mở cửa của Nhà nước đã tạo điều kiện cho nghề của làng phát triển. Hiện làng có gần 700 hộ với hơn 3.000 nhân khẩu, thì đa phần tham gia sản xuất sơn mài, kiếm sống và thịnh vượng với nghề sơn mài. Tuy nhiên, cũng giống như thực trạng ở nhiều làng nghề khác, việc sử dụng các loại sơn hiện đại với các phụ gia đã gây ô nhiễm nặng nề cho Hạ Thái. Sau nhiều nỗ lực tìm kiếm giải pháp của các cấp, các ngành; ở Hạ Thái đã hình thành Điểm công nghiệp làng nghề, nằm tách rời khỏi khu vực dân cư. Các cơ sở sản xuất đang dần chuyển ra đây. Tuấn Anh cho biết, anh cũng đã chuẩn bị cho việc chuyển toàn bộ xưởng ra khu vực được quy hoạch vào năm 2009. Cũng như những người đang sống với làng nghề, gìn giữ làng nghề Hạ Thái, anh mong vấn đề môi trường sẽ được ngành chức năng hướng dẫn xử lý tốt để cảnh quan làng nghề luôn sạch đẹp, cũng là một yếu tố thu hút khách du lịch đến thăm làng và tạo thêm cơ hội để các sản phẩm sơn mài truyền thống của Việt Nam tiếp tục vươn ra thế giới./.