Sử dụng quyền tẩy chay sản phẩm

Đầu tháng 4/2010, Cơ quan An toàn giao thông đường bộ Mỹ (NHTSA) đã quyết định phạt Toyota số tiền 16,4 triệu USD do đã cố tình giấu những rắc rối ở chân ga- lỗi này khiến người sử dụng không thể nhả phanh và có nguy cơ bị tai nạn - mà hãng đã biết từ tháng 9/2009 và đấy chính là lỗi khiến Toyota phải thu hồi hơn 8,3 triệu xe trên toàn cầu. Bên cạnh những thiệt hại vật chất này là sự tàn phá thương hiệu và các giá trị của Toyota được công ty này xây dựng hàng thập kỷ qua.

Tương tự là tác động của vụ thu hồi 4,1 triệu laptop Dell sử dụng pin khiếm khuyết của Sony năm 2006. Rắc rối trong vụ thu hồi laptop sử dụng pin của Sony sản xuất đã làm tổn hại đến danh tiếng của Sony tại Nhật Bản - một nước luôn tự hào về sự phát triển công nghệ

Năm 2008, một số trẻ em Trung Quốc bị nhiễm bệnh và có trường hợp tử vong do một số hãng sữa đã bán, thậm chí xuất khẩu các loại sữa có trộn mélamine, hóa chất gây hại cho sức khỏe, vì muốn tăng hàm lượng protéine trong sản phẩm...

Những sự kiện trên cho thấy vấn đề trách nhiệm sản phẩm và vai trò của chế định trách nhiệm sản phẩm đang được quan tâm và được pháp luật chú ý như thế nào ở các nước.

Trong khi đó, tại Việt Nam, hiện có hơn 80 Nghị định xử phạt hành chính liên quan lĩnh vực tiêu dùng và hơn 20 cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động bảo vệ người tiêu dùng. Cùng với đó, dự thảo Luật Bảo vệ người tiêu dùng đã được Bộ Công Thương soạn thảo từ tháng 6/2009, dự kiến sẽ được thông qua tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XII tới. Tuy vậy, hiện quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng vẫn chưa thực sự được bảo vệ, mà phần lớn trông cậy vào phát hiện của cơ quan chức năng, đạo đức của nhà kinh doanh và thoả thuận giữa cá nhân người tiêu dùng với các doanh nghiệp khi sự cố xảy ra. 

Thực trạng báo động

Người tiêu dùng Việt Nam đang phải đối mặt với mức độ không an toàn ngày càng gia tăng của nhiều sản phẩm hàng hóa, quyền và lợi ích hợp pháp của họ bị vi phạm ngày càng nhiều như vụ sản xuất nước tương đen có chất gây ung thư (3-MCPD), vụ một số cây xăng gian lận đo lường, tính cước taxi, giảm trọng lượng sản phẩm... để móc túi khách hàng, hay hàng loạt các cơ sở kinh doanh mỡ động vật mất vệ sinh không rõ nguồn gốc, xuất xứ mới bị phát hiện…

Những vụ việc trên không chỉ gây thiệt hại về tài sản, tiền của mà còn làm tổn hại nghiêm trọng tới sức khỏe của người tiêu dùng.

Theo thống kê, mỗi năm có thêm khoảng 150.000 người mắc các bệnh ung thư, trong đó số người mắc bệnh do tác động từ môi trường sống là khôg nhnỏ (trong đó có việc sử dụng các sản phẩm hàng hóa, thực phẩm… không an toàn).

Một thống kê khác cho thấy, từ năm 2004 đến năm 2008, ở Việt Nam đã xảy ra 1.634 vụ ngộ độc thực phẩm với 23.894 người mắc, trong đó số người bị tử vong là 321 người.  

Người tiêu dùng vẫn cam chịu thiệt thòi

Theo kết quả khảo sát của Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, có tới 62% người tiêu dùng mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng.

Mỗi năm Cục quản lý cạnh tranh xử lý hàng trăm nghìn  vụ vi phạm về tiêu dùng; Hội Tiêu chuẩn - Bảo vệ người tiêu dùng cũng tiếp nhận hàng nghìn vụ khiếu nại. Báo chí cũng tiếp nhận từng ấy khiếu nại mỗi năm; thậm chí còn phát hiện nhiều vụ xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nghiêm trọng.

Tuy nhiên, số người khiếu nại ít hơn nhiều so với thực tế bị thiệt hại, một phần do tâm lý ngại va chạm, sợ phiền hà hoặc mất nhiều thời gian và không biết việc khiếu nại có đem lại kết quả hay không.

Bên cạnh đó, do tính chất xã hội của quan hệ tiêu dùng mà người tiêu dùng khó có thể có cơ hội bình đẳng vì họ buộc luôn phải tham gia vào mối quan hệ với đặc tính “thông tin bất cân xứng”, hoặc rơi vào tình trạng mất khả năng mặc cả khi họ buộc phải sử dụng hàng hóa, dịch vụ của nhà cung cấp độc quyền.

Hệ thống pháp luật bảo vệ người tiêu dùng tuy đã hoàn thiện hơn, nhưng nhiều quy định chưa thật cụ thể, rõ ràng - đây chính là kẽ hở để không ít doanh nghiệp lợi dụng lách luật, từ chối giải quyết quyền lợi cho người tiêu dùng, khiến công tác giải quyết khiếu nại gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh đó, nhiều vụ vi phạm nghiêm trọng quyền lợi người tiêu dùng xảy ra trong năm 2009 đã được dư luận lên án, báo chí vào cuộc như bán hàng qua mạng, hàng hoá tiêu dùng thiết yếu liên tục tăng giá, nhưng việc xử lý chưa thoả đáng.

Ngoài ra, theo PGS.TS Nguyễn Như Phát - Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật, sự phân cấp trách nhiệm không rõ ràng giữa các cơ quan tham gia bảo vệ người tiêu dùng dẫn đến tình trạng dễ thì làm, khó thì bỏ, đùn đẩy trách nhiệm lẫn nhau. Người tiêu dùng cũng vì thế mà lúng túng, không biết tìm cơ quan nào kêu cứu, không biết ai có trách nhiệm để giải quyết vụ việc của mình.

Vì vậy, hầu hết người tiêu dùng phải cam chịu thiệt thòi khi quyền lợi bị vi phạm. 

Sử dụng quyền tẩy chay sản phẩm

Ông Nguyễn Như Phát cho rằng “mọi hệ thống pháp luật nhân đạo đều phải ưu tiên bảo vệ người tiêu dùng, tựa như một thứ bổ sung về khả năng tự do và bình đẳng của người tiêu dùng trong quan hệ với nhà cung cấp. Theo đó người tiêu dùng và người cung cấp dịch vụ hàng hóa không thể điều chỉnh như nhau trong quan hệ pháp luật được. Cho nên phải coi  pháp luật bảo vệ người tiêu dùng là pháp luật đứng ngoài quan hệ dân sự”.

Tuy nhiên theo ông Phát “cũng không thể vì bảo vệ người tiêu dùng mà dẫn đến triệt tiêu hay hạn chế kinh doanh trên phạm vi xã hội”.

Trong khi người tiêu dùng đã được pháp luật tạo cho những cơ hội tốt hơn, được coi là ngoại lệ của nguyên tắc dân sự thì bản thân người tiêu dùng cũng phải phấn đấu để trở thành những “nhà tiêu dùng thông thái” và biết tự liên kết, bảo vệ mình trước khi cần đến sự trợ giúp của pháp luật.

Ông Phát đặt câu hỏi “Tại sao người tiêu dùng không không tổ chức tẩy chay sản phẩm của nước tương có chất độc, sữa bột có chất ngoại lai… như đã tẩy chay Vedan?”.

Tại hội thảo Pháp ngữ khu vực “Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng từ hai góc nhìn Á – Âu” do Nhà pháp luật Việt – Pháp phối hợp với Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công Thương Việt Nam) phối hợp tổ chức sáng 27/9, nhiều ý kiến cũng cho rằng: Sức mạnh to lớn của người tiêu dùng là quyền tẩy chay sản phẩm. Quyền này chỉ được phát huy khi người tiêu dùng ý thức được sức mạnh của mình và đoàn kết lại.

Hiện tại, người tiêu dùng Việt đã phát triển thành một lực lượng, sẵn sàng bảo vệ quyền lợi của chính mình. Chỉ cần người tiêu dùng mạnh lên thì số vụ xâm hại quyền lợi người tiêu dùng sẽ tự động giảm đi bởi các nhà sản xuất, nhà phân phối gắn liền với lợi ích của họ với người tiêu dùng./.