Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm

Sử dụng tài nguyên thiên nhiên nói chung và tài nguyên khoáng sản nói riêng luôn là vấn đề lớn trong quá trình phát triển đất nước. Tuy nhiên, cơ chế “xin - cho” cùng những quy chế, quy định phức tạp, trùng lặp về chức năng, nhiệm vụ… đã gây ra nguy cơ tham nhũng trong hoạt động khai thác khoáng sản tại Việt Nam. Phòng chống tham nhũng trong ngành khai khoáng bằng cách tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, là vấn đề được đưa ra bàn luận tại Hội nghị giữa kỳ Nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam vừa diễn ra tại Hà Tĩnh.

Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, trong 5 năm từ năm 2005-2009, các địa phương đã cấp tổng cộng hơn 4.000 giấy phép khai thác khoáng sản các loại, gấp gần 10 lần số lượng giấy phép do Trung ương cấp. Hơn 2.000 doanh nghiệp đang có hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản với sự tham gia của hầu hết các thành phần kinh tế.

Sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp khai khoáng đã kéo theo những hệ lụy không nhỏ. Trong 3 năm gần đây, tính riêng các tỉnh, thành đã thực hiện hàng nghìn lượt kiểm tra - thanh tra hoạt động quản lý và khai thác khoáng sản, ra quyết định xử phạt trên 12 tỷ đồng; xử lý và giải tỏa nhiều tụ điểm khai thác trái phép.

GS.TS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên - Môi trường cho rằng: Những sai phạm phần lớn bắt nguồn từ sơ hở về cơ chế, chính sách, như: ban hành văn bản trái quy định; việc cấp phép tận thu khoáng sản sai quy hoạch hoặc cấp phép vượt quá thẩm quyền ở các địa phương.

Khai thác khoáng sản tại Cao Bằng (ảnh: Internet)

Ông Đặng Hùng Võ nhấn mạnh: "Luật Khoáng sản có quy định cụ thể việc cấp phép thuộc thẩm quyền của Trung ương và địa phương; nhưng nhiều địa phương đã vượt quá thẩm quyền của mình. Ví dụ, các mỏ khai thác tận thu hoặc mỏ nhỏ lẻ, không có trữ lượng công nghiệp thì địa phương cấp phép. Vì thế, nhiều địa phương đã cố tình chia nhỏ các mỏ có trữ lượng lớn ra để cấp phép. Đây là hành vi vượt quá thẩm quyền, hay nói cách khác là tạo ra tình huống tận dụng kẽ hỡ của pháp luật; mà kẽ hỡ ở đây là chúng ta chưa làm tốt việc phân loại mỏ, chưa vạch ra ranh giới các mỏ. Trung ương chưa làm được việc này, còn địa phương lại cố tình đưa ra phạm vi thẩm quyền của mình".

Nguy cơ tham nhũng khác trong hoạt động quản lý và khai thác khoáng sản được Cục Chống tham nhũng (Thanh tra Chính phủ) khảo sát, đó là sự khó khăn của doanh nghiệp trong tiếp cận thông tin liên quan đến dự án khai thác khoáng sản; quy trình, thủ tục phức tạp kéo dài hơn so với quy định, gây phát sinh những chi phí không chính thức.

Theo ông Ngô Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Chống tham nhũng, qua khảo sát 110 doanh nghiệp tại các địa phương tập trung nhiều khoáng sản, có đến 91% doanh nghiệp phải trả chi phí không chính thức để có được thông tin cần thiết, với mức phí từ 178 triệu đồng đến 5 tỷ đồng.

Ông Ngô Mạnh Hùng cho biết: “Nguy cơ tham nhũng được phát hiện là thời gian xử lý hồ sơ dài, đi kèm với đó là doanh nghiệp phải trả một khoản chi phí không chính thức cho việc xử lý hồ sơ tương đối cao. Trung bình doanh nghiệp phải mất 110 triệu đồng để có quyết định phê duyệt trữ lượng, cá biệt có doanh nghiệp phải mất tới 1,2 tỷ đồng. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng gặp khó khăn trong việc được cấp phép, mà kèm với đó là chi phí không chính thức; một nguy cơ tham nhũng nữa là nhân lực quản lý tại địa phương quá mỏng, khó có thể giám sát đúng quy định”.

Theo Tổng Thanh tra Chính phủ Trần Văn Truyền, những sửa đổi trong Luật Khoáng sản có hiệu lực từ ngày 1/7 tới cũng hướng đến sự minh bạch. Trong đó, điểm mới nổi bật của Luật là thể chế hóa quy định đấu giá quyền khai thác khoáng sản và thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Việc này tạo công bằng cho các doanh nghiệp, chọn được nhà đầu tư có năng lực và quan trọng hơn là Nhà nước có được nguồn thu thích đáng từ tài nguyên.

Ông Trần Văn Truyền cho biết: “Chúng tôi sẽ cùng với các cơ quan chức năng kiến nghị với Chính phủ về các giải pháp phòng chống tham nhũng, đặc biệt là xây dựng việc quy hoạch khoáng sản, quy hoạch chung và cụ thể ở tầm chiến lược, từ đó gắn liền với phân cấp quản lý. Còn hiện nay, sẽ tiếp tục 3 khâu: hoàn thiện pháp luật, hoàn thiện cơ chế điều hành và tăng cường kiểm tra, kiểm soát. Theo tôi, việc phòng chống tham nhũng phải có trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội”.

Hiện tại, hơn 1,5 tỷ người trên thế giới đang sống ở những nước giàu tài nguyên nhưng chỉ kiếm được dưới 2 USD/ngày. Con số này cho thấy, quốc gia sở hữu nhiều tài nguyên khoáng sản không hẳn đã là một quốc gia thịnh vượng.

Để phòng chống tham nhũng trong ngành khai khoáng, nhiều nhà tài trợ và chuyên gia kinh tế khuyến nghị, Việt Nam nên áp dụng "Sáng kiến minh bạch trong ngành khai khoáng" (EITI). Đó là, sự minh bạch trong quản lý nguồn thu, trong đấu thầu và cấp phép khai thác, trong cung cấp thông tin; đồng thời cần sự tham gia giám sát của toàn xã hội, đặc biệt là báo chí... Tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình giúp cho việc quản lý, sử dụng nguồn “tài sản” không vô tận này thực sự hữu hiệu với sự phát triển của Việt Nam./.