Vì sao doanh nghiệp Nhà nước vẫn chậm tái cơ cấu dù nắm nguồn lực khổng lồ?

Nắm nguồn lực lớn nhưng tái cơ cấu chưa đạt kỳ vọng

Phát biểu tại hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức sáng 21/7, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) khẳng định, doanh nghiệp nhà nước (DNNN) vẫn giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt ở nhiều lĩnh vực then chốt và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng DNNN đã giảm mạnh từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó, có 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Quy mô tài sản của khối DNNN đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, theo đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước, quy mô nguồn lực lớn chưa đi cùng với hiệu quả hoạt động tương xứng. Nhiều doanh nghiệp vẫn chậm đổi mới mô hình quản trị, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế, trong khi tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn giai đoạn 2021-2025 chưa đạt mục tiêu đề ra.

"Đến hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng", ông Linh cho biết.

Theo đại diện Bộ Tài chính, nguyên nhân chủ yếu đến từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Trong giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu DNNN sẽ được triển khai theo các định hướng mới từ Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị, Kết luận 18 của Ban Chấp hành Trung ương và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.

Theo đó, trọng tâm sẽ là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp; tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu; cải cách thủ tục hành chính; phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước trong các dự án trọng điểm; đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh.

Dồn nguồn lực vào lĩnh vực then chốt, xử lý dứt điểm doanh nghiệp yếu kém

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính cho biết, Bộ Tài chính được giao chủ trì xây dựng Đề án phát triển kinh tế nhà nước để tham mưu Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 79. Đây là lần đầu tiên có một nghị quyết chuyên đề làm rõ nội hàm và phạm vi của kinh tế nhà nước, trong đó DNNN được xác định là lực lượng nòng cốt, giữ vai trò tiên phong và dẫn dắt.

Bà nhấn mạnh, tái cơ cấu DNNN không đơn thuần là cắt giảm số lượng hay cổ phần hóa theo cách cơ học mà phải xác định đúng vai trò của DNNN trong tổng thể nền kinh tế.

"Mục tiêu cốt lõi là tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả", bà Dung nói, đồng thời cho rằng, cần tránh tình trạng sở hữu dàn trải vì dễ làm lẫn lộn giữa mục tiêu kinh doanh và nhiệm vụ công ích, làm giảm kỷ luật tài chính và gia tăng rủi ro cho ngân sách.

Theo bà Dung, Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thật sự cần thiết, còn với các lĩnh vực thị trường có thể đảm nhận thì nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư.

Gỡ "3 nút thắt" để đẩy nhanh tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước

Làm rõ hơn các nguyên nhân khiến tiến trình tái cơ cấu DNNN chậm so với kỳ vọng, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho rằng, một trong những nguyên nhân lớn khiến quá trình tái cơ cấu diễn ra chậm là năng lực thực thi, đặc biệt là tâm lý e ngại trách nhiệm.

"Chúng ta còn có nhiều tầng nấc quản lý và chưa phân cấp, phân quyền triệt để. Điều này trở thành chỗ dựa cho tâm lý sợ sai, dẫn tới việc xin ý kiến, xin phê chuẩn ở nhiều cấp để đảm bảo an toàn trong thực hiện, làm chậm quá trình tái cơ cấu và có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội phát triển", ông Tuấn phân tích.

Theo ông Tuấn, để đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu, thời gian tới cần ưu tiên tháo gỡ 3 nút thắt lớn, gồm: xây dựng cơ chế bảo vệ người thực thi khi làm đúng quy định, đúng quy trình, công khai, minh bạch và không vụ lợi; đơn giản hóa, thống nhất khung pháp lý về tái cơ cấu DNNN, đặc biệt trong công tác định giá tài sản; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát sau thực hiện thay vì phải xin ý kiến ở nhiều cấp trước khi triển khai.

Ông Tuấn cho biết, các định hướng này đã được thể hiện trong các nghị quyết và quy định của cấp có thẩm quyền. Hiện Bộ Công an đang chủ trì trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

"Nghị quyết này ra đời, sẽ có công cụ rất quan trọng để bảo vệ cho những người thực thi, những người dám nghĩ, dám làm", ông Tuấn nhấn mạnh.

Cùng với đó, Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng dự thảo quyết định về tiêu chí phân loại DNNN để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đồng thời đang xây dựng nhiều thông tư hướng dẫn chi tiết.

Các đại biểu cho rằng, nếu những rào cản về thể chế, phân cấp và tâm lý e ngại trách nhiệm được tháo gỡ, quá trình tái cơ cấu DNNN giai đoạn 2026-2030 sẽ diễn ra minh bạch, hiệu quả hơn, qua đó phát huy tốt hơn vai trò của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững của nền kinh tế.

Khơi thông nguồn lực của doanh nghiệp Nhà nước

VOV.VN - Đến nay, Luật số 68/2025 đã có khá đầy đủ các văn bản hướng dẫn thi hành, là cơ sở để tinh thần và cách tiếp cận mới của Luật thực sự đi vào cuộc sống, nhất là: Tăng quyền tự chủ đi đôi với giám sát hiệu quả vốn đầu tư Nhà nước, từ đó góp phần khơi thông nguồn lực của doanh nghiệp Nhà nước.