Bệnh mạn tính là nhóm bệnh lý kéo dài trong thời gian dài, thường trên một năm, tiến triển âm thầm và cần được theo dõi, điều trị liên tục thay vì có thể chữa khỏi hoàn toàn. Đây là các bệnh không lây nhiễm, không thể phòng ngừa bằng vaccine và nếu không được kiểm soát tốt có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hàng ngày của người bệnh. Trước đây, bệnh mạn tính chủ yếu xuất hiện ở người trung niên và cao tuổi, tuy nhiên xu hướng trẻ hóa đang ngày càng rõ rệt.

Các bệnh mạn tính phổ biến gồm tim mạch, ung thư, hen suyễn, viêm khớp và tiểu đường. Trong đó, bệnh tim mạch có tỷ lệ mắc cao và thường liên quan đến những thói quen thiếu lành mạnh như hút thuốc lá, ăn uống mất cân bằng và ít vận động. Ung thư cũng là bệnh lý nguy hiểm với nguy cơ tử vong cao nếu phát hiện muộn, trong khi hen suyễn ảnh hưởng kéo dài đến hệ hô hấp và chất lượng sống của người bệnh. Bên cạnh đó, viêm khớp là nguyên nhân phổ biến gây đau nhức, hạn chế khả năng vận động. Còn tiểu đường, đặc biệt là tiểu đường type 1, type 2, đang gia tăng nhanh chóng và trở thành gánh nặng sức khỏe đáng lo ngại.

Nhận diện các loại tiểu đường và nguy cơ ở người trẻ

Những năm gần đây, số ca mắc tiểu đường ở người trẻ đang có xu hướng gia tăng, trở thành vấn đề đáng báo động đối với ngành y tế. Trước thực trạng này, ThS.BS Nguyễn Huy Cường, nguyên Phó trưởng khoa Đái tháo đường, Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho rằng, cần nhìn nhận rõ bản chất của bệnh cũng như các nguyên nhân khiến căn bệnh này ngày càng trẻ hóa.

Theo bác sĩ Cường, bệnh đái tháo đường hiện được chia thành 4 nhóm chính gồm tiểu đường type 1, tiểu đường type 2, tiểu đường do các bệnh lý khác và tiểu đường thai kỳ. Trong đó, tiểu đường thai kỳ thường chỉ xuất hiện ở phụ nữ trong giai đoạn mang thai và đa phần sẽ trở về bình thường sau sinh. Tuy nhiên, hai nhóm bệnh được nhắc đến nhiều nhất hiện nay vẫn là tiểu đường type 1 và tiểu đường type 2.

Bác sĩ cho biết thêm, tiểu đường type 1 có cơ chế hoàn toàn khác với tiểu đường type 2 bởi đây là bệnh lý mang tính tự miễn. Theo đó, cấu trúc của tế bào beta tuyến tụy - nơi sản xuất insulin, có thể tương đồng với một số loại virus trong môi trường. Khi virus xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch tạo ra kháng thể để tiêu diệt virus nhưng đồng thời cũng tấn công luôn các tế bào beta của tuyến tụy, khiến cơ thể không còn khả năng sản xuất insulin.

“Chính vì không còn tế bào beta để tiết insulin nên trước đây nhóm bệnh này thường được gọi là tiểu đường phụ thuộc insulin. Đây là bệnh gần như không thể phòng tránh và thường xuất hiện ở trẻ nhỏ, phổ biến nhất trong độ tuổi từ 5-7 tuổi”, bác sĩ Cường chia sẻ.

Theo ông, tiểu đường type 1 chiếm tỷ lệ khá thấp trong tổng số bệnh nhân đái tháo đường trên thế giới, thường không đến 10%. Tỷ lệ mắc mới hàng năm tương đối đồng đều giữa các quốc gia và không chịu ảnh hưởng quá nhiều bởi lối sống hay môi trường sống.

Trong khi đó, tiểu đường type 2 - loại bệnh đang gia tăng mạnh hiện nay, lại có mối liên hệ rất lớn với yếu tố di truyền kết hợp cùng lối sống. Bác sĩ Cường cho biết, các nhà khoa học đã xác định có hàng trăm gen liên quan đến rối loạn chuyển hóa đường, tuy nhiên việc bệnh có biểu hiện hay không còn phụ thuộc rất lớn vào môi trường sống và thói quen sinh hoạt của mỗi người.

Ông ví von: “Gen tiểu đường giống như một hạt giống. Nếu hạt giống đó nằm trong môi trường khô cằn, không có nước và đất thì nó sẽ không thể nảy mầm. Nhưng nếu gặp điều kiện thuận lợi, nó sẽ phát triển rất nhanh. Tiểu đường type 2 cũng tương tự như vậy”.

Bác sĩ Cường chia sẻ, trước đây khi đời sống còn khó khăn, thực phẩm chưa dồi dào và con người phải lao động chân tay nhiều hơn, tỷ lệ mắc tiểu đường type 2 tại Việt Nam khá thấp. Vào khoảng những năm 1990, tỷ lệ mắc bệnh ở người trưởng thành chỉ dao động quanh mức 1% dân số. Đến những năm 2000, con số này tăng lên gần 3% và hiện nay đã ở mức khoảng 3 - 5% dân số trưởng thành.

“Cấu trúc gen của con người trong 30 - 50 năm qua gần như không thay đổi, nhưng lối sống thì thay đổi quá nhanh. Chính điều đó khiến bệnh tiểu đường ngày càng có xu hướng trẻ hóa”, bác sĩ nhấn mạnh.

Dấu hiệu âm thầm và lời cảnh báo cho người trẻ

Không chỉ tiểu đường, nhiều bệnh mạn tính khác như tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ hay tim mạch cũng đang xuất hiện ngày càng nhiều ở người trẻ. Theo bác sĩ Cường, nguyên nhân chủ yếu đến từ chế độ ăn uống thiếu lành mạnh, lười vận động, áp lực công việc kéo dài cùng các yếu tố môi trường.

Ông cho rằng, hình ảnh quen thuộc tại các quán cà phê, rạp chiếu phim hay cửa hàng tiện lợi hiện nay là nhiều bạn trẻ thường xuyên sử dụng nước ngọt, đồ ăn nhanh, bỏng ngô, bánh kẹo và các loại thực phẩm chứa lượng đường cao. Việc tiêu thụ các loại thực phẩm hấp thu nhanh này khiến đường huyết tăng đột ngột và lặp lại liên tục trong thời gian dài, từ đó làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa.

Bên cạnh đó, tình trạng ít vận động cũng trở nên phổ biến hơn trong cuộc sống hiện đại. Theo bác sĩ Cường, ngay cả khi đi tập thể dục, nhiều người vẫn chọn đi thang máy thay vì đi cầu thang bộ. Trong sinh hoạt hàng ngày, những quãng đường rất ngắn cũng được thay thế bằng xe máy hoặc ô tô thay vì đi bộ như trước đây.

Ngoài ra, stress kéo dài, thiếu ngủ, ô nhiễm môi trường, hóa chất trong thực phẩm hay thuốc bảo vệ thực vật cũng là những yếu tố có thể thúc đẩy nguy cơ mắc bệnh mạn tính ở người trẻ.

Điều đáng lo ngại là phần lớn các bệnh lý này thường diễn tiến âm thầm trong giai đoạn đầu và không có dấu hiệu rõ ràng. Theo ông, nhiều trường hợp chỉ phát hiện bệnh khi đi khám sức khỏe định kỳ hoặc khi bệnh đã tiến triển nặng, xuất hiện biến chứng. Một số dấu hiệu gián tiếp có thể nhận biết sớm bao gồm tình trạng thừa cân, béo bụng, dễ viêm nhiễm hoặc gia đình có tiền sử mắc các bệnh như tiểu đường, tăng huyết áp.

“Nếu trong gia đình có bố mẹ, ông bà hoặc anh chị em mắc bệnh tiểu đường thì mỗi người cần chủ động hơn trong việc tầm soát sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm nguy cơ”, bác sĩ khuyến cáo.

Để phòng tránh bệnh mạn tính, bác sĩ Nguyễn Huy Cường cho rằng, người trẻ cần xây dựng lối sống khoa học hơn bằng việc kiểm soát chế độ ăn, hạn chế thực phẩm làm tăng đường huyết nhanh, duy trì cân nặng hợp lý và tránh tích tụ mỡ vùng bụng. Bên cạnh đó, việc duy trì vận động thường xuyên, lựa chọn môn thể thao phù hợp và kiểm soát căng thẳng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng bệnh.

“Nhiều bạn trẻ hiện nay có thói quen thức khuya đến 1-2h sáng chỉ để sử dụng điện thoại hoặc giải trí. Việc thiếu ngủ kéo dài cũng là một trong những yếu tố khiến nguy cơ mắc bệnh mạn tính tăng cao hơn”, bác sĩ Nguyễn Huy Cường cảnh báo.

Thay đổi để đẩy lùi các bệnh mạn tính nghiêm trọng

VOV.VN - Novo Nordisk Việt Nam tập trung phát triển các giải pháp y tế tiên tiến và giúp bệnh nhân tiếp cận những tiến bộ khoa học, đồng thời cùng các đối tác hành động để gia tăng nhận thức cộng đồng nhằm ngăn ngừa và quản lý hiệu quả các bệnh mạn tính bao gồm đái tháo đường và béo phì.