Giải pháp “vẹn cả đôi đường” cho vấn đề Iran

Thế giới dường như đã tìm được giải pháp tháo gỡ cuộc khủng hoảng hạt nhân của Iran khi vòng đàm phán thứ 3 giữa Iran với các nước lớn diễn ra suôn sẻ vào ngày 21/10 và đạt được một thoả thuận đáng chú ý.

Theo thỏa thuận này, các bên nhất trí với kế hoạch đưa uranium của Iran ra nước ngoài để làm giàu rồi sau đó đưa trở lại cho Iran sử dụng. Dù hôm nay (22/10) các nước mới xem xét thông qua, thoả thuận này đã được các bên liên quan, kể cả Mỹ, Iran, Nga... đánh giá tích cực.

“Giúp Iran làm giàu uranium ở một quốc gia khác” rõ ràng là một giải pháp “vẹn cả đôi đường”, khi vừa giải quyết được lo ngại của Mỹ và phương Tây về nguy cơ Iran bí mật làm giàu uranium tới mức chế tạo được vũ khí đồng thời đáp ứng được nhu cầu chính đáng của Iran là vận hành chương trình hạt nhân dân sự. Về kỹ thuật, khâu “làm giàu” uranium được xem là có vai trò chủ chốt quyết định một chương trình hạt nhân là vì mục đích hoà bình hay để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo dự thảo thoả thuận do Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế đưa ra thì 1,2 tấn trong tổng số 1,5 tấn uranium của Iran ở mức độ làm giàu thấp khoảng 3,5% sẽ được chuyển sang Nga làm giàu thêm tới mức dưới 20% trước khi biến chúng thành các thành nhiên liệu tại Pháp. Các thanh nhiên liệu sau đó được đưa trở lại Iran, dưới sự kiểm soát của Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế, để phục vụ một lò phản ứng nghiên cứu ở Tehran chuyên sản xuất các chất đồng vị phóng xạ chữa trị ung thư. Nhà phân tích Mark Fitzpatrick thuộc viện Nghiên cứu Chiến lược quốc tế ở Luân Đôn khẳng định thoả thuận mới nếu được thông qua là "tốt nhất và có thể là cách duy nhất" giúp tháo gỡ khủng hoảng.

Trên thực tế, giải pháp đưa uranium của Iran ra nước ngoài làm giàu không hề mới bởi nó từng được Nga đưa ra cách đây nhiều năm. Tuy nhiên, thái độ cứng rắn của chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Bush đã khiến đề xuất của Nga không thể đi đến thực hiện. Do đó, trước hết, phải nói đến sự tiếp cận có phần thực tế và mang tính xây dựng hơn của chính quyền Obama trong vấn đề hạt nhân của Iran. Người phát ngôn Bộ ngoại giao Mỹ tuyên bố dự thảo thỏa thuận về chuyển nguyên liệu hạt nhân của Iran ra nước ngoài để làm giàu là "một bước tiến rất tích cực”. Thời gian kéo dài đã cho thấy sẽ không thể có được một thoả thuận chung giữa Iran với các nước phương Tây nếu thoả thuận đó không thể đảm bảo nhu cầu năng lượng dân sự như Iran mong muốn. Trên thực tế, quốc gia này là thành viên của Hiệp ước không phổ biến hạt nhân NPT, do đó, quyền phát triển hạt nhân vì mục đích hoà bình của họ là không thể chối bỏ. Những chính sách trừng phạt vô lý hay kiểu “cây gậy và củ cà rốt” mà chính quyền Bush áp dụng đối với Iran càng khiến tình hình thêm căng thẳng và nước Mỹ bị cô lập trong các nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế. Do đó, thay đổi thái độ của Washington là cần thiết và tất yếu ! Và không chỉ trong quan điểm với Iran, việc Mỹ chấp thuận để Nga hỗ trợ Iran làm giàu uranium cũng thể hiện niềm tin và tinh thần hợp tác tăng lên giữa hai cường quốc hàng đầu thế giới.

Việc giải pháp của Nga được công nhận và hợp thức hoá thành một thoả thuận đa phương đồng thời việc Iran chấp nhận Nga là quốc gia duy nhất để giúp làm giàu uranium cho thấy vai trò nổi bật của Moscow trong vấn đề này. Có thể khẳng định Nga có vai trò “hợp lý” nhất để “chọn mặt gửi vàng” trong trường hợp này. Bởi Nga là một trong hai nước đi đầu thế giới về công nghệ hạt nhân, cũng có nghĩa là mang trách nhiệm to lớn trong vấn đề giải giáp vũ khí hạt nhân và đảm bảo quyền phát triển hạt nhân dân sự cho các quốc gia khác. Hơn nữa, Nga là nước có quan hệ hợp tác lâu đời và chặt chẽ với Iran trong lĩnh vực phát triển hạt nhân dân sự nên được xem là “cầu nối duy nhất” giữa Iran với phương Tây.

Thoả thuận mới dù được xem là “bước tiến tích cực” song dĩ nhiên, không thể quá kỳ vọng rằng nó sẽ được thông qua hay thực hiện một cách suôn sẻ. Khó tránh khỏi sẽ nảy sinh những rắc rối mới, cả về mặt ngoại giao lẫn kỹ thuật./.