Tái chiến Iran, ông Trump chơi canh bạc tất tay trước bầu cử

Canh bạc chính trị của ông Trump

Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh, trong khi phe tân bảo thủ trong đảng Cộng hòa chỉ trích thỏa thuận trước đó là sự nhượng bộ Tehran.

Quyết định của ông Trump được đưa ra chưa đầy 4 tháng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11, trong bối cảnh đảng Dân chủ đang tìm cách giành lại quyền kiểm soát Quốc hội. Việc khơi lại một cuộc chiến vốn không được lòng cử tri có thể tạo ra rủi ro chính trị lớn cho đảng Cộng hòa, đặc biệt khi xung đột có nguy cơ đẩy giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt tăng cao.

“Quyết định này dường như không có lợi cho việc bảo toàn thành tích của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ”, Curt Mills - biên tập viên điều hành tạp chí American Conservative, nhận định.

Các chuyên gia cũng cảnh báo nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang, thậm chí dẫn tới một chiến dịch trên bộ tại Iran - kịch bản có thể kéo Mỹ vào một cuộc chiến kéo dài, trái ngược với cam kết của ông Trump về việc tránh những cuộc chiến dai dẳng.

Nate Swanson, cựu cố vấn của Bộ Ngoại giao và Nhà Trắng về vấn đề Iran, cho rằng Washington có thể đang tìm cách khôi phục đòn bẩy để đàm phán lại thỏa thuận với Tehran. Tuy nhiên, ông cảnh báo cách tiếp cận này rất rủi ro và có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

Trọng tâm của cuộc đối đầu mới là eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược từng vận chuyển khoảng 20% lượng xuất khẩu năng lượng toàn cầu. Việc kiểm soát tuyến đường này đã trở thành một trong những đòn bẩy lớn nhất của Iran trong cuộc đối đầu với Mỹ, khi Tehran tìm cách chống lại sức ép liên quan đến chương trình hạt nhân và việc hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm.

Vì vậy, việc nối lại xung đột với Iran đặt ông Trump trước một bài toán khó: duy trì sức ép quân sự để buộc Tehran nhượng bộ, hay chấp nhận nguy cơ kéo dài xung đột, làm gia tăng áp lực kinh tế và đe dọa thành tích của đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Bản ghi nhớ (MoU) được kỳ vọng mở đường cho một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 60 ngày, trong thời gian đó Mỹ và Iran sẽ tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran.

Theo thỏa thuận, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz - tuyến đường thủy mà nước này đóng cửa để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, khiến giá dầu thế giới tăng mạnh. Đổi lại, Tehran được cho là sẽ nhận được sự nới lỏng đáng kể các biện pháp trừng phạt, trong đó có quyền bán dầu trên thị trường quốc tế và khả năng được giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa.

Tuy nhiên, những vấn đề đã nhanh chóng phát sinh.

Iran nổ súng cảnh cáo hoặc tấn công các tàu thương mại của một số quốc gia vùng Vịnh láng giềng sau khi các tàu này, dưới sự bảo vệ của Hải quân Mỹ, sử dụng một tuyến hàng hải gần bờ biển Oman thay vì các tuyến ngoài khơi bờ biển Iran như trước đây. Theo Washington và các đồng minh, việc kiểm soát các tuyến đường này cho phép Tehran giám sát hoạt động hàng hải và thu các khoản phí mà họ cho là tương đương với “phí cầu đường” bất hợp pháp.

Một số nhà phân tích nhận định diễn biến trên bắt nguồn từ những hạn chế trong quá trình đàm phán của Mỹ, dẫn đến các cách hiểu khác nhau và sự mơ hồ trong bản ghi nhớ, vốn không đề cập cụ thể đến các tuyến hàng hải.

Tính toán sai lầm của Mỹ và Iran

Giáo sư Vali Nasr tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins, cho rằng sự sụp đổ của bản ghi nhớ phản ánh những tính toán sai lầm của cả Mỹ và Iran.

“Tôi không nghĩ đây là một sự hiểu lầm. Tôi cho rằng những gì đang diễn ra đúng với điều ông Trump dự định”, ông Nasr nói.

Nhà phân tích này dẫn lại những phát biểu gần đây của Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance, theo đó bản ghi nhớ được ký nhằm tạo thời gian để Washington bổ sung kho dự trữ dầu chiến lược, qua đó làm suy yếu vị thế đàm phán của Iran và tạm thời giảm áp lực lên giá nhiên liệu.

“Bản ghi nhớ chủ yếu tạo ra một khoảng thời gian để ông Trump cố gắng đạt được điều mình muốn, là giành quyền kiểm soát eo biển hoặc tước bỏ lợi thế của Iran tại đây”, ông Nasr nhận định. Theo ông, Washington muốn làm suy yếu khả năng sử dụng eo biển Hormuz như một công cụ gây sức ép trước khi bước vào các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân và những vấn đề khác.

Về phía Iran, Tehran có thể đã tính toán rằng 60 ngày ngừng bắn sẽ giúp giảm bớt áp lực kinh tế thông qua việc nhập khẩu hàng hóa, đồng thời củng cố vị thế của nước này.

“Có thể cả hai bên đều đã tính toán sai. Nhưng không có sự hiểu lầm nào ở đây”, ông Nasr nói.

Theo giáo sư Nasr, ông Trump có thể đã đánh giá quá cao năng lực quân sự của Mỹ và buộc phải tìm kiếm một phương án mới sau khi nhận ra những giới hạn của chiến dịch. Iran cũng có thể đã đánh giá quá cao khả năng chống chịu của chính mình. Đây là những yếu tố mà cả hai bên có thể chưa lường hết.

Nguy cơ tính toán sai lầm càng gia tăng trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Trump thiếu các chuyên gia có nhiều kinh nghiệm về Iran.

Nate Swanson, cựu cố vấn của Bộ Ngoại giao và Nhà Trắng về vấn đề Iran, cho rằng Ngoại trưởng Marco Rubio phải chịu trách nhiệm một phần về tình trạng này. Theo ông Nate Swanson, nhiều nhân sự chủ chốt có chuyên môn về Iran đã bị loại khỏi bộ máy hoạch định chính sách. Thay vì dựa nhiều hơn vào các chuyên gia có kinh nghiệm về Iran, ông Trump tiếp tục sử dụng nhóm đàm phán thân cận, gồm đặc phái viên Steve Witkoff, con rể Jared Kushner và sau đó là Phó Tổng thống J.D. Vance - người từng phản đối quyết định ban đầu phát động chiến tranh và đóng vai trò quan trọng trong đàm phán bản ghi nhớ.

Alex Vatanka, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Trung Đông ở Washington nhận định, đây có thể là một trong những nguyên nhân khiến Washington đánh giá sai đối thủ.

“Sẽ rất hữu ích cho tổng thống nếu ông ấy thực sự lắng nghe những người đã theo dõi hệ thống Iran trong nhiều năm. Họ có thể nói với ông ấy rằng Iran không phải là một đối tác kinh doanh đến từ New York. Hệ thống này vận hành theo một logic rất khác”, ông Vatanka lưu ý.

Theo ông, hiện Washington đang đối mặt với một đối thủ sẵn sàng đáp trả và chấp nhận rủi ro nhiều hơn dự đoán. Tehran có thể tận dụng eo biển Hormuz như một công cụ gây sức ép, bởi tuyến đường này có vai trò đặc biệt quan trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu và có thể gây sức ép lớn lên các quốc gia giàu có ở vùng Vịnh.

Sự sẵn sàng chấp nhận rủi ro của Iran có thể khiến ông Trump tiếp tục lựa chọn các phương án gây leo thang căng thẳng, qua đó làm tăng nguy cơ xung đột lan rộng, thậm chí dẫn tới khả năng Mỹ tiến hành một chiến dịch trên bộ.

“Trong bối cảnh Iran sẵn sàng đáp trả các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, trong đó có Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Qatar và Oman - những nước mà Tehran có thể coi là hợp tác với Washington - ông Vatanka cảnh báo xung đột có nguy cơ kéo dài nhiều năm, thậm chí lên tới một thập kỷ.

Có thể hình dung kịch bản Mỹ liên tục tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran trong nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng. Nhưng với tình hình hiện nay, tôi không rõ ông Trump có thể đánh bại chính quyền Iran bằng biện pháp quân sự như thế nào, trừ khi Mỹ muốn tiến tới một chiến dịch chiếm đóng”, ông Vatanka nói.

Một phương án khác là Mỹ có thể là tiến hành chiến dịch tấn công đảo Kharg - trung tâm xuất khẩu dầu thô quan trọng của Iran.

Tuy nhiên, Joseph Votel - cựu Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) dưới thời Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu, cho rằng động thái như vậy sẽ chỉ mang lại hiệu quả hạn chế. Theo ông, một chiến lược hiệu quả cần kết hợp các biện pháp quân sự với ngoại giao, trong đó có việc tăng cường phối hợp với các đồng minh NATO - những nước từng nhiều lần bị Tổng thống Mỹ chỉ trích.

“Điều quan trọng là chúng ta phải tập trung vào việc làm suy giảm những đòn bẩy mà Iran đang sở hữu”, ông Votel nói. Theo ông, một số mục tiêu có thể đạt được thông qua các hoạt động quân sự tấn công, trong khi những mục tiêu khác cần được xử lý bằng các biện pháp phòng thủ và ngoại giao.

“Chúng ta đang chứng kiến một vòng xoáy trả đũa liên tục về quân sự: chúng ta tấn công, họ đáp trả. Điều đó khiến tôi cho rằng xung đột có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Các bên sẽ cần rất nhiều kiên nhẫn chiến lược, trong khi rủi ro đi kèm là rất lớn”, ông Joseph Votel cảnh báo.

Đảo Greater Tunb: Mắt xích chiến lược phòng thủ của Iran vừa bị Mỹ tấn công

VOV.VN - Đợt tập kích mới nhất của Mỹ đã nhắm vào Greater Tunb - một mắt xích chiến lược trong hệ thống phòng thủ của Iran tại eo biển Hormuz. Vì sao hòn đảo nhỏ này lại được xem là chìa khóa kiểm soát tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới?