Dữ liệu truy xuất nguồn gốc giúp bảo vệ ngành mía đường trước gian lận thương mại

Đây là nền tảng giúp minh bạch nguồn gốc sản phẩm, hỗ trợ cơ quan quản lý đấu tranh với đường không rõ xuất xứ, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của ngành.

Sức mạnh liên kết với toàn bộ chuỗi giá trị

Thống kê của Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho thấy, trong 10 năm trở lại đây, sản lượng mía đường sản xuất trong nước đạt mức cao nhất vào niên vụ 2017-2018 (15,43 triệu tấn mía và 1,477 triệu tấn đường). Sau đó, trước áp lực quá lớn của đường nhập khẩu từ Thái Lan, sản lượng mía đường liên tục giảm mạnh xuống mức thấp nhất là 6,739 triệu tấn mía và 690.000 tấn đường trong niên vụ 2020-2021.

Tuy nhiên, nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại, sản lượng mía đường liên tục phục hồi qua từng niên vụ, đạt 12,429 triệu tấn mía và 1,266 triệu tấn đường trong niên vụ 2024-2025. Năm 2024, Việt Nam đứng thứ 19 trong số những nước sản xuất mía đường trên thế giới.

Ở lĩnh vực nhập khẩu, câu chuyện của ngành mía đường cho thấy sức mạnh liên kết có thể tạo ra những tác động tích cực đối với toàn bộ chuỗi giá trị. Sau 5 năm Việt Nam áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh đối với đường nhập khẩu từ Thái Lan, đã ngăn chặn đáng kể lượng nhập khẩu bán phá giá và được trợ cấp, lượng nhập khẩu đường từ Thái Lan đã giảm mạnh.

Hiệp hội mía đường cho biết, sản lượng đường mía sản xuất trong nước đã có sự phục hồi và duy trì bền vững qua từng năm, giúp đáp ứng tốt nhu cầu tiêu dùng trong nước. Doanh thu và lợi nhuận của các doanh nghiệp chế biến được phục hồi. Nhiều vùng nguyên liệu trồng mía bị phá bỏ trước đây đã được khôi phục trở lại, đặc biệt tại các vùng kinh tế còn gặp nhiều khó khăn, trong đó cây mía là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất cho người nông dân.

Theo đánh giá của Bộ Công Thương, kết quả đó không đến từ nỗ lực của riêng một doanh nghiệp, đây là thành quả của quá trình phối hợp giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý trong việc thu thập dữ liệu, chứng minh thiệt hại và bảo vệ lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước.

Từ kinh nghiệm thực tế từ ngành mía đường có thế thấy, khi hàng hóa Việt Nam mở rộng thị trường xuất - nhập khẩu, nguy cơ trở thành đối tượng điều tra phòng vệ thương mại cũng gia tăng tương ứng. Do vậy, để xuất khẩu thành công, yêu cầu nâng cao năng lực tự bảo vệ, nâng cao tính liên kết giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành hàng cần được coi trọng. Bởi đây không còn là câu chuyện mang tính chất riêng lẻ của từng doanh nghiệp, đó là điểm nghẽn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả ứng phó của cả ngành hàng.

Theo ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), khi điều tra phòng vệ thương mại, các cơ quan điều tra nước ngoài không nhìn nhận về một doanh nghiệp đơn lẻ, họ đánh giá tác động của sản phẩm đối với toàn bộ ngành sản xuất. Họ xem xét chuỗi cung ứng, cơ cấu thị trường, nguồn gốc nguyên liệu, mức độ thiệt hại của ngành sản xuất nội địa và khả năng tác động của hàng hóa nhập khẩu đối với thị trường sở tại.

“Đây đang là nghịch lý tồn tại ở không ít ngành hàng Việt Nam hiện nay. Bởi không ít trường hợp doanh nghiệp chưa sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, thiếu cơ chế phối hợp hoặc chưa chủ động tham gia vào các hoạt động chung của hiệp hội. Hệ quả là khi vụ việc phát sinh điều tra phòng vệ, ngành hàng thiếu nguồn dữ liệu đồng bộ, thiếu tiếng nói thống nhất nên gặp nhiều khó khăn trong quá trình bảo vệ quyền lợi”, ông Lương Hoàng Thái chỉ ra.

Phòng vệ thương mại là công việc thường xuyên, tất yếu

Cũng theo đại diện Cục Phòng vệ thương mại, nếu thiếu sự liên kết và đồng thuận giữa các doanh nghiệp trong hiệp hội, đặc biệt trong việc chia sẻ thông tin, dữ liệu và phối hợp hành động, rất khó có thể xử lý thành công vụ việc phòng vệ thương mại, nhất là những vụ việc phức tạp tại các thị trường lớn. Bởi dữ liệu chính là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bại. Từ giá thành sản xuất, cơ cấu chi phí, tỷ lệ nội địa hóa, nguồn gốc nguyên liệu đến phương thức giao dịch thương mại đều cần được chứng minh bằng hệ thống thông tin đầy đủ và nhất quán.

“Chỉ cần một số doanh nghiệp không hợp tác hoặc cung cấp dữ liệu thiếu chính xác, toàn bộ lập luận của ngành hàng có thể bị ảnh hưởng. Khi đó, hậu quả không chỉ dừng lại ở một doanh nghiệp mà lan rộng tới toàn bộ ngành sản xuất”, ông Thái cảnh báo. Các hiệp hội ngành hàng cần trở thành trung tâm tập hợp thông tin, đầu mối cảnh báo sớm các nguy cơ điều tra, điều phối tiếng nói chung của doanh nghiệp, từ đó hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ phòng vệ thương mại. Hiệp hội cần đóng vai trò như một “bộ não” của ngành hàng trong quá trình ứng phó với rủi ro thương mại quốc tế.

Theo Hiệp hội Mía đường Việt Nam, giai đoạn ngành mía đường Việt Nam phục hồi nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại trùng với giai đoạn giá đường trên thị trường quốc tế ở mức cao. Tuy nhiên, từ khoảng năm 2025 đến nay, khi giá đường trên thị trường quốc tế lao dốc, đường phá giá tràn ngập thị trường, những quốc gia nào không có hàng rào bảo vệ phù hợp sẽ bị đường giá rẻ tấn công, gây ra tình trạng chèn giá, ép giá.

Tại Việt Nam, một khối lượng đường không rõ nguồn gốc xuất xứ đã xuất hiện trên thị trường đã ép giá đường trong nước xuống mức thấp nhất trong khu vực, khiến cho đường sản xuất từ mía rơi vào tình trạng tiêu thụ chậm, tồn kho lớn và giá đường liên tục giảm.

Để ngành mía đường phát triển bền vững, Hiệp hội Mía đường Việt Nam cho rằng, khi Việt Nam đã áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại đối với mặt hàng đường, nguy cơ gian lận thương mại vẫn hiện hữu, thậm chí có xu hướng gia tăng với những thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Trước thực tế đó, Hiệp hội đề xuất triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm tăng cường minh bạch và kiểm soát nguồn gốc sản phẩm. Trong đó, trọng tâm là xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc chung cho toàn ngành đường; yêu cầu các doanh nghiệp thành viên thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc theo nguyên tắc "một bước trước - một bước sau", bảo đảm quản lý xuyên suốt từ sản xuất, lưu kho, giao nhận đến phân phối.

Bên cạnh đó, Hiệp hội kiến nghị bổ sung mã số nhận diện lô hàng vào phần tên hàng trên hóa đơn và các chứng từ giao dịch đối với sản phẩm đường. Giải pháp này sẽ hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước tăng cường kiểm tra, xử lý các sản phẩm đường không rõ nguồn gốc xuất xứ, góp phần ngăn chặn gian lận thương mại, bảo vệ thị trường trong nước và nâng cao hiệu quả thực thi các biện pháp phòng vệ thương mại.

Truy xuất nguồn gốc - "chìa khóa" giúp doanh nghiệp ứng phó phòng vệ thương mại

VOV.VN - Khi Thông tư 31 của Bộ Công Thương chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7, truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp nâng cao niềm tin của người tiêu dùng mà còn là "lá chắn" hỗ trợ doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trước các vụ việc phòng vệ thương mại.