Bài 1: Di tích Ô Quan Chưởng - Hồn ở đâu bây giờ?

>> Ô Quan Chưởng “nửa mới nửa cũ” sau tu bổ / Ô Quan Chưởng còn mãi với thời gian / Hoa Kỳ giúp 75.000 USD bảo tồn Ô Quan Chưởng

Bài học đắt giá về việc thành cổ Sơn Tây bị phá đi xây mới hay thành nhà Mạc bị biến thành... lò gạch sau khi trùng tu, những tưởng sẽ làm các cơ quan chức năng, các nhà nghiên cứu, bảo tồn e dè hơn trong việc “xuống tay” với những di tích tiếp theo.

Nhưng gần đây, một lần nữa dư luận lại tỏ ra rất bất bình trước việc Ô Quan Chưởng - cửa ô duy nhất còn lại trong hệ thống 21 cửa ô của Hà Nội xưa được tân trang thành một cửa ô gần như mới. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà sử học và đông đảo người yêu mến Thủ đô đã phải thốt lên rằng: Còn đâu nữa hồn cốt của Ô Quan Chưởng?

Nhiều người dân sống xung quanh khu vực phố Hàng Chiếu vẫn chưa khỏi bàng hoàng mỗi lần đi qua Ô Quan Chưởng - nơi mà từ lâu lắm rồi trở thành một điều gì đó vừa thân thiết, vừa thiêng liêng với họ. Không còn nét rêu phong, cổ kính, cũng không còn vẻ trầm mặc, suy tư của một di tích lịch sử chứng kiến bao thăng trầm của mảnh đất kinh kỳ. Thay vào đó là một Ô Quan Chưởng với những hàng gạch chỉn chu, ngay ngắn vừa được xây trát phía trên, đối lập với những hàng gạch xù xì, thô ráp, lồi lõm phía dưới. Phần điện thờ phía trên được trát lại hoàn toàn bằng xi măng. Màu cổ kính rêu phong trước kia giờ thay bằng màu sơn nâu đất. Giữa dãy phố cổ cũ kỹ của Hà Nội, giờ đây Ô Quan Chưởng như một cổng ô vừa được “xây mới” chứ không giống một di tích lịch sử vừa được tu bổ, tôn tạo.

Ô Quan Chưởng vừa được "xây mới"

Dự án trùng tu Ô Quan Chưởng do Quỹ Bảo tồn văn hóa của Đại sứ quán Mỹ tài trợ với số tiền 74.500 USD. Dự án được giao cho BQL di tích và danh thắng Hà Nội và Viện Nghiên cứu bảo tồn di tích (NCBTDT) của Bộ VH,TT&DL phối hợp triển khai.

Trước dư luận không mấy thuận tai từ khi Ô Quan Chưởng có diện mạo mới, đại diện đơn vị trùng tu, ông Lê Thành Vinh - Viện Bảo tồn di tích lại khẳng định Viện đã làm đúng quy trình trùng tu. “Gạch ở Ô Quan Chưởng là gạch vồ, chúng tôi nghiên cứu lấy đất ở bãi giữa sông Hồng. Chúng tôi cũng sử dụng kỹ thuật tiên tiến để xoá bỏ rêu mốc trên những viên gạch mà không làm biến dạng di tích. Giữ nguyên dạng di tích như nó vốn có”.

Ông Vinh cũng cho rằng: tình trạng Ô Quan Chưởng trước khi trùng tu đã xuống cấp nghiêm trọng, hệ thống thoát nước không được xử lý nên nước ngấm bên trong lòng tường gây ẩm thấp, nứt vỡ, làm cho công trình có nguy cơ sụp đổ bất cứ lúc nào. Trong đợt trùng tu này, về cơ bản đã giải quyết những vấn đề cấp bách nhất đối với di tích Ô Quan Chưởng mà không cản trở đến quá trình xử lý tiếp tục sau này, và đương nhiên không gây ảnh hưởng đến giá trị của di tích.

Tuy nhiên, ông Vinh cũng thừa nhận, công việc trùng tu, về bản chất là phải tác động vào di tích, do đó sẽ làm di tích thay đổi. Quan trọng nhất là người làm trùng tu phải làm sao để không ảnh hưởng đến những đặc điểm vốn có, cùng với những giá trị lịch sử, văn hóa đích thực của di tích. “Thế nên dư luận có nói gì thì tôi vẫn cho rằng cách ứng xử của chúng tôi đối với di tích Ô Quan Chưởng là không sai”, ông Vinh khẳng định.

Với hiện trạng của Ô Quan Chưởng, nhà sử học Dương Trung Quốc tỏ ra rất bức xúc. Ông cho rằng: không hiểu  tại sao Ô Quan Chưởng được một cơ quan đầu ngành về trùng tu là Viện Bảo tồn di tích thực hiện, nhưng kết quả lại như vậy?! PGS Tống Trung Tín - Viện trưởng Viện Khảo cổ thì buồn bã: “Ngỡ ngàng quá! Tôi cũng không nhận ra nổi. Rất nhiều các nhà hoạt động VHXH gặp tôi đều bức xúc với Ô Quan Chưởng”.

Tấm hình này có thể sẽ trở thành tư liệu quý lưu giữ lại hình ảnh rêu phong, cổ kính của Ô Quan Chưởng

Có nhất thiết phải trùng tu khi mà di tích chưa hẳn đã cần trùng tu là điều mà nhiều nhà nghiên cứu, chuyên gia bảo tồn đều băn khoăn về Ô Quan Chưởng. Được biết, lần trùng tu gần đây nhất là năm 1994. Về cảm quan và nhận định của nhiều chuyên gia, hiện trạng Ô Quan Chưởng chưa đến mức phải trùng tu, cải tạo.

Có một câu hỏi đặt ra là: việc trùng tu này phải chăng là áp lực từ việc chúng ta có nhà tài trợ chứ không phải vì chính bản thân di tích đó cần phải trùng tu? Còn hiện tại, nếu muốn ngắm hình ảnh quen thuộc xưa kia của Ô Quan Chưởng, chỉ còn hai cách, một là xem ảnh cũ. Và hai là... đành chờ vào sự phong hoá của thời gian. Biết đâu vài chục năm nữa Ô Quan Chưởng sẽ trở lại là chính mình!./.

Bài 2: Đi tìm quy chuẩn