"Bỏ của" được vợ

Trong số 54 dân tộc anh em, hiếm có dân tộc nào như người A Rem. Ai sinh được con gái là cả bản mở tiệc ăn mừng. Có lẽ cũng vì quý các “sơn nữ” của bản mà ở đây phụ nữ được toàn quyền quyết định việc hôn nhân. Nhưng đó cũng chính là nguyên nhân dẫn đến nạn tảo hôn của người dân nơi đây.

“Ngôi nhà” tình yêu

Chiều miền núi cao êm ả như ru. Mặt trời dần khuất sau đỉnh núi xa mờ. Trăng thượng tuần mọc trên đầu non. Người ra tận đầu bản đón tôi và anh Từ Minh Phương, cán bộ Trạm kiểm soát 39 (Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng) là Đinh Na. Năm nay Đinh Na mới 13 tuổi. Cậu bé hồn nhiên kể: “Những hôm không đi “ngủ bọn”, cháu ngủ ở nhà với mẹ”. “Sao đi “cưa gái” sớm vậy?”, câu hỏi của tôi khiến Na hơi ngỡ ngàng: “Na có bạn gái rồi. Bố mẹ chuẩn bị bán trâu đi để “bỏ của” đấy”. Na còn kể, nhiều bạn bè của Na đã lấy vợ rồi. Anh Phương đứng cạnh Na gật đầu xác nhận.

Người Arem tại Tân Trạch, Bố Trạch, Quảng Bình

Trăng đã lên cao bằng con sào. Bản A Rem chưa có điện nên những đêm trăng sáng giống như món quà mà ông trời ban tặng cho những thanh niên đi “ngủ bọn” - một phong tục để tìm hiểu nhau của trai gái A Rem. Nhiều gia đình đã dụi bếp để đi ngủ. Riêng nhà bà Y Chu luôn mở rộng cửa chào đón mọi người. Từ lâu, căn nhà của bà Chu là “công viên” dành cho các đôi trai gái đến tìm hiểu.

Khi chúng tôi đến, bà Y Chu đang ngồi nướng sắn: “Nhà miềng vui lắm. Tối nào trai, gái bản cũng kéo đến chật nhà”. Qua lời kể của bà Chu, dân tộc A Rem có phong tục, trai gái đến tuổi cập kê là tự đi tìm hiểu nhau. Chúng kéo đến đây chuyện trò. Đôi nào ưng nhau thì ngủ lại đây luôn.

Vào nhà được một lúc thì bạn gái Na đến. Hai đứa dẫn nhau về phía cuối nhà tâm sự. Khoảng 9 giờ đêm, dường như trai, gái chưa chồng chưa vợ ở bản đã tụ tập hết ở nhà bà Chu. Họ hát giao duyên bằng tiếng A Rem. Khi con nai ngoài rừng đã đi ngủ, con gà rừng cất tiếng gáy te te bên bìa rừng, cũng là lúc trai gái dừng hát. Các đôi trai gái nghỉ lại luôn ở nhà bà Chu. 

Cứ như thế, đêm này qua đêm khác, họ tự tìm hiểu nhau. Nếu cô gái ưng chàng trai nào đó thì đồng ý để cho chàng trai đến nhà “bỏ của”. Người A Rem không lấy người dân tộc khác nên con gái trong bản càng có giá. Lễ “bỏ của” phải có 5 hũ rượu, 10 nén bạc, 2 con gà trống và tiền mặt.

Trước đây, tiền mặt như vật tượng trưng, nay tiền mặt ít nhất phải 6 triệu đồng. Theo lý giải của người A Rem, con gái được nhận lễ “bỏ của”, được là “vợ ngọn” nên người A Rem thích sinh con gái hơn con trai. Và bao giờ, người phụ nữ A Rem cũng có quyền hành hơn đàn ông.

Bà Y Chu kể: “Mỗi khi ta cùng các chị em trong bản uống rượu, đàn ông phải ra khỏi nhà. Đàn ông không được uống chung rượu với bọn ta mà phải đi đâu đó. Nếu họ không ra khỏi nhà thì phải phục vụ ta và những chị em khác”.

“Vợ chồng” trẻ con     

Sau những lần đi “ngủ bọn”, đôi trẻ nào ưng nhau là người con trai về thưa chuyện với bố mẹ sang nhà bạn gái “bỏ của”. Khi gia đình đồng ý là cô gái đã trở thành nàng dâu của gia đình rồi. Chúng tôi đến thăm nhà Chủ tịch xã Đinh Lầu. Nhà ông đang tất bật chuẩn bị bữa cơm tối. Sau vài lời nói chuyện làm quen, Đinh Lầu vừa cười vừa cầm chai rượu rót đầy 3 chén: “Hôm nay chúng ta phải uống say mới về”. Chưa kịp nhấp chén rượu, tôi thấy một cô bé lúi húi đi từ dưới bếp lên. Trông cô bé còn rất trẻ. Tôi buột miệng hỏi: “Con gái Chủ tịch à?”. Thay câu trả lời, ông Lầu bắt tôi uống hết chén rượu trên tay. Rồi bắt uống thêm một chén nữa: “Chén này phạt mày nói sai, vì tội hỏi nhầm”. Hoá ra cô bé đó tên là Y Trinh (sinh năm 1995), là con dâu của ông Lầu.     

Y Trinh là vợ của Đinh Đa. Hai vợ chồng bằng tuổi nhau. Đôi trẻ vừa “cưới” nhau năm ngoái. Hiện vợ chồng Đinh Đa cùng học lớp 9, trường THCS Tân Trạch. Thực ra, hai vợ chồng đi học cho vui chứ chúng bỏ học suốt. Đa bảo: “Ở nhà với Trinh thích hơn. Học chán lắm!”. Nghe con nói vậy, ông Lầu cũng chỉ cười trừ: “Nó ưng cái bụng nhau rồi. Miềng không cấm được nó đâu. Giờ mà thằng này để con Trinh dỗi bỏ về nhà mẹ đẻ lại mất khối thứ đấy”. Hoá ra, quyền của phụ nữ nơi đây được coi là thượng tôn. Nếu ông chồng nào không chiều vợ cho chu đáo, cô vợ bỏ về nhà ngoại thì gặp không ít rắc rối. Nhà chồng phải chuẩn bị 3 hũ rượu, 3 con gà trống, 2 triệu đồng qua nhà gái gặp cậu của cô gái làm lễ xin lại vợ. Cậu đồng ý mới được mang vợ về, nếu để vợ bỏ về lần nữa thì lễ xin lại vợ tăng lên gấp đôi.

Rồi chúng tôi sang thăm nhà anh Đinh Nhon, hàng xóm của ông Lầu. Vừa vào nhà, tôi gặp cô bé mặt trẻ măng địu đứa nhỏ. “Đây là em cháu à?”. Nghe tôi hỏi vậy, cô bé tên là Y Rai nhìn tôi rất đỗi ngạc nhiên: “Con của cháu đấy”. Hoá ra Y Rai lấy chồng cách đây 2 năm. Hai vợ chồng vừa sinh đứa con gái được mấy tháng. Vợ chồng Y Rai cũng học cùng lớp với với Đinh Đa. Năm nay, nương rẫy chưa có người làm nên chồng Rai bỏ học rồi. Giờ chỉ còn mình Rai đi học. 

Gặp già làng Đinh Đe, chúng tôi mang chuyện này trao đổi với ông, ông chỉ cười: “Cái chuyện này khó nói lắm cán bộ à. Tôi cũng đi “ngủ bọn” và lấy vợ từ năm 14 tuổi đấy chứ. Thanh niên trong bản cứ theo cái nếp của các cụ. Phụ nữ người A Rem được toàn quyền quyết định về chuyện hôn nhân. Con gái đến tuổi lấy chồng, con trai phải làm lễ “bỏ của” theo yêu cầu của nhà gái”. Già Đinh Đe nói thêm: “Tục “bỏ của” bên nhà gái do người cậu quyết định. Lễ “bỏ của” do cậu hưởng trọn vẹn, bố mẹ của cô gái không được gì”.

“Thích thì về ở với nhau thôi”

Có lẽ chính vì tục “bỏ của” mà tình trạng tảo hôn ở Tân Trạch năm nào cũng xảy ra. Để ngăn chặn tình trạng này, cán bộ, xã, huyện đều vào cuộc. Cụ thể, xã cũng đã đi vận động rồi xử phạt hành chính đối với những trường hợp tảo hôn. Còn phòng tư pháp thì dịch các văn bản liên quan đến vấn đề hôn nhân gia đình để phổ biến đến từng hộ. Vậy mà tình trạng này vẫn không giảm.

Bởi cái “lý” của người A Rem đưa ra là: “Thời ông bà chúng tôi cũng lấy nhau rất trẻ. Rồi họ sinh con, đẻ cái, đời nọ nối tiếp đời kia sống theo cái tục lấy vợ sớm có sao đâu. Còn việc đăng ký, thích thì đi mà không thích cũng chẳng sao. Việc đó là của cái cán bộ”.

Những thanh niên trong bản lấy vợ sớm đã đành, ngay cả con cán bộ xã cũng vậy. Như con của ông Đinh Lầu cũng lấy vợ khi chưa đủ tuổi. Xã họp phê bình thì ông này phân bua: “Người ta có cháu bế, tôi chưa có thì phải để cho chúng lấy nhau thì tôi mới có cháu bế chứ. Phạt thì tôi nhận phạt”. Thế là ban lãnh đạo xã “bó tay”.

Chẳng thế mà đến nay, tộc người A Rem vẫn tồn tại tục “nối dây”. Nghĩa là anh mất thì để vợ lại cho em. Nhiều khi ông còn để lại vợ cho cháu. Họ cho rằng, nhà trai mất tiền “bỏ của” mới có vợ. Nếu người vợ đó muốn lấy chồng khác thì phải trả của cao gấp đôi. Với cái giá đó, ít phụ nữ dám bỏ tục “nối dây”. Tục này phổ biến đến tận cán bộ xã bởi lẽ xã Tân Trạch chỉ có tộc người A Rem sinh sống, lãnh đạo xã cũng đa phần là người A Rem./.