Để quan họ “sống” thời hiện đại

“Đến hẹn lại lên”, 13 tháng Giêng Âm lịch, tại Bắc Ninh tưng bừng diễn ra Hội Lim - một lễ hội xuân độc đáo ở vùng Kinh Bắc. Hội Lim năm nay càng vui và tưng bừng hơn vì hồ sơ “Dân ca quan họ” đã được gửi tới UNESCO để ứng cử vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Lời ca mang hồn xứ sở

Theo một số nhà nghiên cứu, quan họ là một làn điệu hội tụ “khí chất” của rất nhiều làn điệu dân ca: nét trong sáng, rộn ràng của chèo, cái thổn thức, mặn mà của hát dặm; nét khoan nhịp, sâu lắng của ca trù; sự khoẻ khoắn, hồn nhiên của dân ca Nam bộ. Nhưng trên hết, quan họ là hồn của xứ sở, là “đặc sản” tinh thần của người Kinh Bắc. Điểm hấp dẫn ở dân ca quan họ chính là sự gần gũi với tâm hồn con người.

Ở Kinh Bắc hình thành 49 làng quan họ, rồi quần tụ thành vùng quan họ bên con sông Cầu thơ mộng. Hội làng nào cũng ngân vang các làn điệu quan họ. Đặc sắc nhất vẫn là Hội Lim ở huyện Tiên Sơn, tổ chức vào ngày 13 tháng Giêng Âm lịch hàng năm. Vào ngày này, nam thanh nữ tú các nơi đổ về, trẩy hội tưng bừng, để được nghe các liền anh, liền chị xiêm y mớ bảy mớ ba, hát đối đáp, hát canh, hát hội, hát mừng... Hội Lim có đủ các phần từ lễ rước, lễ tế đến các trò chơi như: đấu võ, đấu vật, đấu cờ, đu tiên, thi dệt cửi, nấu cơm... nhưng phần căn bản nhất của Hội Lim là hát quan họ. Từ Hát mời trầu, Hát gọi đò đến Con sáo sang sông, Con nhện giăng mùng... Cả một trời âm thanh, thơ và nhạc náo nức không gian, xao xuyến lòng người, ẩn chứa cả sức xuân của con người và tạo vật…

Quan họ thể hiện lối chơi đối đáp đạt tới trình độ nghệ thuật cao và là sự hội tụ tuyệt vời của thơ - ca - nhạc - họa nhằm bày tỏ tình yêu trai gái miền quan họ với đầy đủ trạng thái, cung bậc trong mối giao cảm giữa nam và nữ, giữa con người với vạn vật, thể hiện khát vọng vươn tới cuộc sống với sự thủy chung làm giá trị cao cả và lâu bền nhất. Điều này được thể hiện trong câu ca: “Hôm nay sum họp trúc mai / Tình chung một khắc nghĩa dài trăm năm”.

Theo các nghệ nhân quan họ, có hàng trăm làn điệu quan họ khác nhau. Nét đặc trưng nhất trong kỹ thuật thể hiện quan họ là phải đảm bảo 4 tiêu chí: “vang, rền, nền, nẩy”. Để hát quan họ hay, các liền anh, liền chị phải khổ công tập luyện hàng ngày. 

Nỗ lực bảo tồn và phát triển

Trong những năm gần đây, ngành văn hoá - thể thao và du lịch Bắc Ninh tăng cường quảng bá về các giá trị độc đáo của dân ca quan họ như: tổ chức các hội thi hát dân ca quan họ, dạy hát quan họ cho lớp trẻ, thi sáng tác quan họ, thi trình diễn trang phục quan họ, giới thiệu quan họ trên các phương tiện truyền thông đại chúng... Bắc Ninh hiện có 30 câu lạc bộ những người yêu thích quan họ sinh hoạt định kỳ hàng tháng và chất lượng của các câu lạc bộ ngày được nâng cao.

Tỉnh Bắc Ninh cũng tổ chức hàng chục lớp học tại thành phố Bắc Ninh và 2 huyện Tiên Du, Yên Phong, truyền dạy quan họ cổ cho hàng trăm đối tượng thanh thiếu niên. Mỗi lớp học tổ chức trong vòng 3 tháng, các em thanh thiếu niên được các nghệ nhân tiêu biểu ở các làng quan họ gốc truyền dạy các kỹ thuật cơ bản của hát quan họ cổ như: giọng vặt, giọng lề lối, giọng giã bạn, giọng la rằng, la hừ… Sau các lớp học, tất cả các học sinh đã hát được 10-15 bài, trong đó có nhiều bài khó như: Súc miệng ấm đồng, Lòng vẫn đợi chờ, Nhất ngon là mía Lam Điền, Chuông vàng gác cửa tam quan…

Ông Nguyễn Đăng Túc, Giám đốc Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch Bắc Ninh, cho biết: “Chúng tôi đề xuất với UBND tỉnh sẽ tổ chức một Festival văn hoá du lịch Bắc Ninh, trong đó lấy hoạt động dân ca quan họ làm nòng cốt. Festival này sẽ giới thiệu cái hay, đẹp, trang phục, không gian văn hoá, các lễ hội truyền thống. Chúng tôi cũng tham mưu qui chế công nhận nghệ nhân quan họ, đang xuất bản cuốn sách “Làng quan họ, nghệ nhân quan họ”.

Tỉnh Bắc Giang cũng triển khai các chương trình bảo tồn, phát huy di sản văn hóa quan họ từ nay đến 2015 như: tiến hành kiểm kê toàn bộ di sản quan họ trên địa bàn tỉnh, tập trung khôi phục, bảo tồn 5 làng quan họ cổ đã được công nhận và 13 làng mới được xác định thêm...

Trong nhịp sống hiện đại, dân ca quan họ vẫn đang được đông đảo các tầng lớp nhân dân vùng Kinh Bắc nuôi dưỡng, quảng bá và phát triển. Đây là nguồn mạch trong lành giúp cho di sản văn hoá quí giá này ngày càng có sức sống mạnh mẽ trong thời kỳ hội nhập, để chúng ta thêm niềm hy vọng dân ca quan họ sẽ được UNESCO vinh danh là di sản văn hoá thế giới trong thời gian không xa./.