Độc đáo tranh thờ

Bộ sưu tập mang tên “Tranh thờ đạo giáo Việt Nam” này gồm gần 200 bức tranh thờ của các dân tộc Cao Lan - Sán Chỉ, Dao, Kinh, Sán Dìu, Tày - Nùng, được lựa chọn từ gần 1.000 bức tranh thờ của chủ nhân bộ sưu tập.

Có thể nói, đây là sưu tập tranh thờ đầu tiên của người Việt Nam được tổ chức triển lãm.

Có lẽ “Tranh thờ đạo giáo Việt Nam” là bộ sưu tập tranh thờ các dân tộc Việt Nam đầu tiên đạt được tiêu chí về sự phong phú, nên mang một hơi ấm cho mỹ thuật Việt. Người xem lần đầu được thưởng lãm sự phong phú về thể loại, cũng như sự khác biệt về phong cách trong tranh thờ của các dân tộc.

Tranh thờ được coi là vật linh thiêng với các qui tắc bảo vệ rất chặt chẽ: Các họa công vẽ trong một không gian riêng, nữ giới không được có mặt và phải làm lễ trước khi sử dụng. Tranh thờ thuộc sở hữu của thầy Tào và chỉ khi đủ các nghi lễ trọng thể mới được mở tranh. Cúng xong, lại phải làm lễ thu hồi âm binh thần tướng trở lại trong tranh, rồi cuộn lại cất đi... để có được bộ tranh thờ này, ông Phạm Đức Sỹ đã phải lăn lộn gần 10 năm ở các vùng núi phía Bắc.

Ông cho biết: “Tôi sưu tầm tranh thờ ngoài ý nghĩa tâm linh, ý nghĩa giáo dục, còn mong muốn lưu giữ những giá trị văn hóa, nghệ thuật độc đáo của bà con các dân tộc”.

Ở phía Bắc, chỉ có các dân tộc: Cao Lan - Sán Chỉ, Dao, Kinh, Sán Dìu, Tày - Nùng là có tranh thờ và bộ sưu tập này đã có đủ cả. Các bức tranh thể hiện sự đa dạng về phong cách, loại hình: cầu dài, cầu dọc, có bức dài tới 13,8m như bức Thiên Thượng đồ của người Sán Dìu, có bức lại chỉ 20cm, trong đó, hầu hết độc bản nên rất quí hiếm.

Bộ tranh thờ của người Sán Dìu có tới 32 bức, người Dao đỏ có hơn 20 bức, bộ của người Tày - Nùng cũng tới 10 bức, người Kinh 3 bức... đặc biệt, có một bức được sáng tác từ năm 1815 với các nét tản vân đặc trưng của thời hậu Lê. Có thể hình dung được nét văn hóa truyền thống của các dân tộc qua bộ tranh, cũng như nhận diện được bước đi của nghệ thuật hội họa trên một chặng đường dài. Các nét vẽ hồn nhiên của các thầy cúng người Sán Chỉ, cũng có những nét vẽ sắc sảo mà mềm mại của họa sư người Trung Quốc hay nghệ nhân đông Hồ, Hàng Trống… Chất liệu tranh thờ rất đa dạng: giấy dó, giấy xuyến chỉ của Trung Quốc, giấy thủ công làm từ lá dâu tằm...  Hầu hết các bức tranh đều có màu sắc tự nhiên, do màu vẽ được chắt lọc từ thiên nhiên: màu đỏ của sỏi son, màu vàng từ hoa hòe, gỗ vang, màu đen của than tre và màu xanh từ lá cây...

Tranh thờ mang sắc thái và giá trị thẩm mỹ đặc trưng của từng dân tộc, với nội dung phong phú và tính dân gian nổi trội. Dễ dàng nhận ra trong tranh các tín ngưỡng, tư duy và hành xử trong cuộc sống của đồng bào dân tộc. Tranh thờ có bố cục hẹp, nhiều màu sắc, rất sáng tạo và hết sức gần gũi với cuộc sống đời thường.

Trong tranh thờ, không có giới hạn về không gian, thời gian, mà thực chen với ảo, con người xuất hiện bên cạnh thần linh, ma quỷ. Giới chuyên môn cho rằng, đây chính là thành công trong tư duy sáng tác của các họa công tranh thờ. Bộ tranh thờ trong Thánh đạo Hưng Long của người Sán Dìu - Cao Lan có cả sinh hoạt của người sống lẫn người chết, bộ Thập điện của người Kinh lại nghiêng về những hình ảnh mà con người sẽ phải trải ở địa ngục, như những lời răn dạy có ý nghĩa.

Có một điều đáng lưu tâm, trong số các tranh thờ sưu tập được, đa phần của các dân tộc thiểu số, còn của người Kinh lại rất ít. Điều này cũng phản ánh một thực tế là chúng ta chưa có ý thức giữ gìn tranh thờ như nét văn hóa dân gian truyền thống.

Ông Lương Xuân Đoàn, Phó vụ trưởng Vụ Văn hóa Văn nghệ, Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng: “Tranh thờ các dân tộc là một di sản văn hóa trong mỹ thuật cổ Việt Nam, giống như các dòng tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, nên mang những giá trị riêng. Dòng tranh này là sự xác lập tín ngưỡng của người Việt, cũng chính là văn hóa Việt, nên mang ý nghĩa tinh thần, tượng trưng cho một đức tin.

Bộ sưu tập này rất đáng quí, vì góp phần lưu truyền những giá trị dân gian truyền thống! Hy vọng rằng, sau triển lãm tranh thờ, mọi người sẽ lưu tâm nhiều hơn đến nét văn hóa truyền thống độc đáo, đầy bản sắc này của các dân tộc Việt Nam”./.