Giáo dục đại học đang phát triển tràn lan, manh mún

Những năm gần đây, hệ thống giáo dục đại học, cao đẳng (ĐH, CĐ) của chúng ta phát triển với tốc độ khá nhanh. Đặc biệt trong 10 năm trở lại đây, chúng ta đã thành lập mới và nâng cấp trên 200 trường ĐH,CĐ, nâng tổng số trường ĐH,CĐ của cả nước lên  369 trường với qui mô đào tạo trên 1.600.000 SV. Số trường tăng, cơ hội được học đại học của con em nhân dân nhiều hơn và hàng năm nguồn bổ sung cho lực lượng lao động có trình độ ĐH, CĐ cũng tăng thêm.

Tuy nhiên, dư luận trong và ngoài ngành giáo dục hết sức lo ngại về sự phát triển tràn lan, manh mún của giáo dục ĐH hiện nay. Và, nỗi lo lớn nhất chính là chất lượng đào tạo, bởi các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, đội ngũ giảng viên và nhiều yếu tố khác phục vụ cho hoạt động giảng dạy và học tập của hệ thống ĐH,CĐ nhìn chung không đảm bảo. 

Giáo dục ĐH dành cho số đông?                                                                           

Đã qua cái thời giáo dục ĐH được quan niệm chỉ là giáo dục tinh hoa, bởi số học sinh tốt nghiệp THPT hằng năm được tuyển vào các trường ĐH,CĐ nay đã đạt tỷ lệ 20 đến 30%. Với xu hướng phát triển này, chúng ta có thể khẳng định: giáo dục ĐH đang chuyển sang giai đoạn ĐH đại chúng- ĐH dành cho số đông.

Xin dẫn ra một vài số liệu:

Năm học 2004-2005, cả nước chỉ có 230 trường ĐH,CĐ với hơn 1.300.000 sinh viên. Chỉ 3 năm sau, năm học 2007-2008, số trường ĐH,CĐ của cả nước đã lên tới 369 trường với hơn 1.600.000 sinh viên (chưa kể khối trường thuộc ngành an ninh-  quốc phòng). Nghĩa là bình quân mỗi năm tăng khoảng 50 trường ĐH,CĐ. Như vậy, nếu chia bình quân, mỗi tỉnh có tới 6 trường ĐH,CĐ, ngoài ra còn hệ thống trường trung cấp chuyên nghiệp, trường dạy nghề. Một con số không nhỏ chút nào.  

Vấn đề là chất lượng đào tạo !

Báo cáo gần đây nhất của Bộ giáo dục đào tạo khẳng định: “Chất lượng đào tạo nguồn nhân lực trình độ ĐH,CĐ chưa đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động, sinh viên tốt nghiệp ra trường còn yếu về kỹ năng thực hành nghề nghiệp”. Điều đáng nói là các điều kiện đảm bảo chất lượng của hệ thống ĐH,CĐ nói chung và ở những trường mới thành lập trong vòng 10 năm trở lại đây nói riêng đang  thiếu và yếu nghiêm trọng.

Kết luận của thanh tra Bộ Giáo dục- Đào tạo (GD&ĐT) đối với khối các trường ĐH,CĐ ngoài công lập chỉ rõ: hầu hết các trường ngoài công lập đều chưa đảm bảo điều kiện về đội ngũ giảng viên, cơ sở thí nghiệp thực hành theo qui định mở ngành đào tạo. Đội ngũ giảng viên nhìn chung vừa yếu, vừa thiếu và thường xuyên biến động.

Qua kiểm tra bảng lương và danh sách trích ngang giảng viên cơ hữu ở một số trường thời gian gần đây, cán bộ thanh tra đã phát hiện có tình trạng: số lượng giảng viên cơ hữu thấp hơn số liệu đã gửi báo cáo cho Bộ để đăng ký chỉ tiêu tuyển sinh. Đặc biệt đội ngũ giảng viên cơ hữu có trình độ thạc sĩ, tiến sĩ có độ vênh khá lớn so với đề án xin mở ngành đào tạo. Chẳng hạn, trường Cao đẳng Kỹ thuật công nghệ Vạn Xuân báo cáo về số giảng viên cơ hữu của trường là: 20 TS, nhưng con số thực tế chỉ có 1. Báo cáo là có 105 thạc sĩ, nhưng thực tế chỉ có 6.  Hoặc, trường ĐH dân lập Phú Xuân tiến hành tuyển sinh đào tạo trình độ ĐH ngành Tài chính- ngân hàng, trong khi mới có 1 giảng viên cơ hữu có trình độ cử nhân…

Chưa kể, nhìn vào số lượng trường thì lớn, nhưng đi sâu hơn vào từng trường sẽ thấy có nhiều điều chưa ổn về qui mô và qui hoạch. Có những trường ĐH mới thành lập, không tuyển đủ chỉ tiêu, qui mô thậm chí không bằng một trường phổ thông với vài trăm sinh viên. Có những trường được thành lập với mục tiêu đào tạo nhân lực cho địa phương, cho tỉnh miền núi, nhưng cơ ngơi lại tọa lạc ở thủ đô Hà Nội…  Tình trạng lộn xộn, thiếu kỷ cương, thiếu trung thực của một số trường, cho dù thanh tra của Bộ đã thấy, xã hội đã biết, nhưng vẫn chưa có những giải pháp kiên quyết để chấn chỉnh.

Là một chuyên gia về giáo dục ĐH, từng giữ trọng trách “chỉ huy trưởng” ngành giáo dục ĐH trong những năm 90 của thế kỷ trước, GS TSKH Lâm Quang Thiệp không giấu được những băn khoăn lo ngại về xu hướng phát triển tràn lan của hệ thống ĐH, CĐ trong những năm gần đây. Ông cho rằng, Bộ GD&ĐT phải đưa ra qui trình phát triển để đảm bảo làm sao vừa tăng số lượng, vừa tăng chất lượng. Ông khẳng định, nếu cứ tăng qui mô ĐH quá nhanh như hiện nay , thì chắc chắn chất lượng sẽ giảm sút.

Với tư cách là người trong cuộc, GS, nhà giáo nhân dân Vũ Dương Ninh ở ĐH Quốc gia Hà Nội cũng hết sức bức xúc trước tình trạng mở hoàng loạt trường ĐH không theo một qui chế chặt chẽ. Không đủ giảng viên, không có cơ sở vật chất vẫn cho mở trường. Rồi, hiện tượng “nâng cấp”, “lên đời” các trường một cách tràn lan, từ trung cấp lên cao đẳng, từ cao đẳng lên đại học.  Ông đặt vấn đề, trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt như hiện nay, những sinh viên tốt nghiệp với tấm bằng cử nhân, kỹ sư ở những trường như thế thì họ sẽ làm gì?.

Nếu không có biện pháp chấn chỉnh để trở về các giá trị thực, thực dạy, thực học, thì càng tăng qui mô bao nhiêu, chất lượng càng khó đảm bảo bấy nhiêu.  

Giải pháp nào?

Nghị quyết 14 của Chính phủ về đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục ĐH Việt Nam giai đoạn 2006-2020 đưa ra  mục tiêu và 7 nhóm giải pháp quan trọng để phát triển giáo dục ĐH, trong đó có mục tiêu của giáo dục ĐH,CĐ là: phấn đấu đến năm 2010 đạt tỷ lệ 200 SV/1 vạn dân, năm 2015 đạt tỷ lệ 300SV/1 vạn dân, và năm 2020 đạt tỷ lệ 450SV/1 vạn dân.

Theo nhận xét của GS Lâm Quang Thiệp, thời gian qua, giáo dục ĐH đã  phát triển không theo đúng tinh thần của Nghị quyết 14. Vì mục tiêu mà Nghị quyết đưa ra không đơn thuần về số lượng, mà đòi hỏi cả yêu cầu chất lượng. Theo ông, một trường ĐH, dù thế nào cũng phải đảm bảo số lượng và chất lượng giảng viên, mà việc này đâu có dễ giải quyết trong vòng một hai năm, mà phải hàng thập niên mới giải quyết được.

Khách quan mà nói, chưa bao giờ những đòi hỏi về nhân lực trình độ cao lại gay gắt và cấp bách như bây giờ. Vì vậy, việc tăng qui mô đào tạo ĐH là cần thiết, nhưng tăng lên bao nhiêu, tăng như thế nào, thì cần phải tính toán cân nhắc. Bởi với năng lực hiện có của hệ thống đào tạo ĐH, CĐ hiện nay, để đạt được các mục tiêu mà Nghị quyết 14 đề ra, thực sự là thách thức lớn.

GS Phạm Tất Dong, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội khuyến học Việt Nam cho rằng, thời gian giảng dạy của giảng viên ĐH hiện nay quá nhiều giờ, không còn thời gian cho việc nghiên cứu, hướng dẫn sinh viên…Ngay cả các trường trọng điểm quốc gia, trường đầu ngành cũng rơi vào tình cảnh khó khăn về đội ngũ, hụt hẫng chuyên gia, giảng viên trình độ cao.

PGS Phan Công Nghĩa, phó hiệu trưởng trường ĐH Kinh tế quốc dân- một trường ĐH trọng điểm, với vai trò “đầu tàu” khối các trường kinh tế bộc bạch: “Giảng viên của chúng tôi đâu chỉ có dạy cho trường ĐH Kinh tế quốc dân, mà còn dạy cho bao nhiêu trường khác, cả công lập và tư thục. Mà khi phải giảng dạy quá nhiều, thì đâu còn thời gian cho nghiên cứu, cập nhật thông tin, nâng cao trình độ nữa...”.

Vì vậy, công việc trước mắt, theo GS Phạm Tất Dong, Bộ GD&ĐT phải bình tĩnh đánh giá hiện trạng giáo dục ĐH và tập trung vào các giải pháp để chấn chỉnh.

Tại Hội nghị toàn quốc về chất lượng giáo dục ĐH được tổ chức vào đầu năm 2008, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Thiện Nhân đã đưa ra những kết luận quan trọng, trong đó đặc biệt nhấn mạnh nguyên nhân dẫn đến chất lượng giáo dục ĐH chưa đáp ứng yêu cầu, là do ngành Giáo dục chưa coi chất lượng giáo dục là mục tiêu cao nhất cần phải quản lý.

Việc nghiêm túc nhận ra khuyết điểm của mình đã khó, nhưng khó hơn, chính là việc khắc phục. Vẫn biết, đây là việc không đơn giản, phải có quá trình. Nhưng, một năm qua, dường như quá trình ấy vẫn đang chùng chình, lúng túng ở những bước đầu tiên. Cũng bởi vậy, mà việc tìm lời giải cho bài toán phát triển quy mô, nâng cao chất lượng đào tạo ĐH như thế nào, vẫn tiếp tục là sự thách đố phía trước./.