Hang Pắc Bó và một bài ca

Nghe bài hát Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó

Hang Pắc Bó (tỉnh Cao Bằng) - nơi Lãnh tụ Hồ Chí Minh qua mấy chục năm bôn ba hải ngoại tìm đường cứu nước trở về làm việc - đã trở thành một chứng tích lịch sử. Pắc Bó càng nổi tiếng hơn khi bài hát “ Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó” của nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ in sâu trong lòng công chúng yêu nhạc.

Bài hát ra đời năm 1959. Ngay sau khi được giới thiệu trên làn sóng Đài TNVN qua giọng hát ngọt ngào, giàu sức truyền cảm của ca sĩ Quốc Hương, bài hát đã nhanh chóng được công chúng yêu thích.

Nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ nhớ lại: “Năm 1959, ca sĩ Quốc Hương gợi ý tôi viết một bài hát về Bác Hồ. Lúc ấy cũng đã có một số bài hay về Bác của các nhạc sĩ đàn anh như: Lưu Hữu Phước, Đỗ Nhuận, Văn Cao, Tô Vũ, Lưu Bách Thụ. Tôi từng có thời gian sống ở miền núi phía Bắc nước ta nên cũng đã ít nhiều ngấm các chất liệu dân ca vùng này, đặc biệt là dân ca Tày - Nùng. Trân trọng trước lời gợi ý của Quốc Hương, với tình cảm sẵn có đối với vị lãnh tụ kính yêu, tôi bắt đầu “thai nghén” tác phẩm. Tôi ngỏ lời với Quốc Hương là sẽ viết về sự kiện Bác Hồ trở về Tổ quốc và làm việc trong hang Pắc Bó. Nội dung này chưa có ai đề cập, lại có dịp vận dụng chất liệu dân ca Tày - Nùng. Quốc Hương ủng hộ và còn rất nhiệt tình bàn với tôi là phải đến tận hang Pắc Bó để chứng kiến. Thế là chúng tôi mua một chiếc xe đạp dự định đèo nhau từ Hà Nội lên Cao Bằng (ngày ấy từ Hà Nội lên Cao Bằng rất khó khăn, ô tô phải chầu chực nhiều ngày mới đi được). Nhưng thật không may, ngay sau khi mua được chiếc xe đạp, chưa kịp lên đường thì chúng tôi đã bị ngã xe tại Hà Nội. Người chỉ bị đau nhưng xe thì hỏng nặng. Chuyến đi đành phải gác lại. Sau đó, cả hai chúng tôi đều vướng những công việc khác. Thế là cuộc lên Pắc Bó không thành”.

Tuy nhiên, Nguyễn Tài Tuệ vẫn quyết tâm sáng tác bài hát về Bác Hồ ở Pắc Bó. Ông tìm đọc rất nhiều tài liệu về Cao Bằng, về Pắc Bó và sự kiện Bác Hồ trở về Tổ quốc, nên mặc dù không đến được tận nơi, ông vẫn cho ra đời được bài hát bất hủ.

"Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó" có giai điệu ngọt ngào, đằm thắm nhờ khai thác chất liệu dân ca Tày - Nùng rất khéo léo, nhuần nhuyễn. Tuyền điệu được tuôn chảy một cách tự nhiên với những quãng thật hợp lý tạo nên một màu sắc vừa tinh giản lại vừa phong phú. Ca khúc có bố cục rất chặt chẽ với kết cấu cân đối, vuông vức, mạch âm nhạc được phát triển rất “logic”, vừa ổn thỏa về phương diện kỹ thuật sáng tác, vừa phù hợp với cảm xúc tự nhiên của người hát nên thật dễ hiểu khi nó được công chúng tiếp nhận rất nhanh chóng và lâu bền.

Về lời ca, nhạc sĩ cũng đã tỏ ra là người có tư duy văn học tinh tế. Ông chỉ viết “Người về đây” (hang Pắc Bó) nhưng người nghe đã cảm nhận được đầy đủ tầm vóc lớn lao, công đức trời biển của Người cùng với tình cảm thành kính, trìu mến, biết ơn vô hạn của cả dân tộc Việt Nam đối với Người. Là người rất khó tính trong lao động nghệ thuật, nhạc sĩ Nguyễn Tài Tuệ gần đây nhất đã làm một việc thật độc đáo và thú vị: ông đã sửa lại bài hát và đề nghị ca sĩ, những nơi in ấn sửa lại theo như ông đã sửa. Chỉ là một chi tiết rất nhỏ nhưng không kém phần quan trọng: Đó là một câu gần cuối bài hát, ông muốn rút ngắn trường độ một nốt ngân. Câu: “Suối reo dưới chân Người qua, đất rung tiếng ca nở hoa tháng Tám”, trong đó nốt đố ứng với tiếng Tám trước đây được ngân 2 phách rưỡi (trong nhịp 2/4). Bây giờ ông sửa lại chỉ để ngân một phách rưỡi, tương ứng với nốt đen có chấm đôi. Về chi tiết này, Nguyễn Tài Tuệ nói rất chân thành: “Kể cũng buồn cười, không hiểu sao hồi ấy, mình lại cho ngân chữ Tám dài như vậy. Bây giờ mới phát hiện thấy nó dề dà, làm ngưng đọng, trì trệ sự vận động của giai điệu. Bỏ đi một phách, hợp lý, hay hơn nhiều”.

Người trong nghề sáng tác ca khúc hoặc có thẩm âm tốt sẽ dễ dàng tâm đắc với tác giả và thấy ông quả là rất tinh tế ở sự sửa chữa này. Bài hát đã rất nổi tiếng khắp bàn dân thiên hạ. Người ta đã chấp nhận tất cả và tôn vinh. Vậy mà đến nay, sau mấy chục năm, Nguyễn Tài Tuệ vẫn sửa lại. Điều đó thể hiện ý thức tìm tòi sáng tạo không bao giờ chịu dừng lại ở ông.

Đóng góp vào sự bền vững và sức thuyết phục lớn lao của bài hát còn phải kể đến tiếng hát của Quốc Hương - người ca sĩ tài danh lần đầu thể hiện bài hát trên làn sóng phát thanh. Sau đó, rất nhiều ca sĩ đã hát nhưng quả là chưa thấy ai vượt qua được dấu ấn đặc biệt của Quốc Hương. Tiếng hát giữa rừng Pắc Bó hôm nay và muôn đời sau vẫn còn ngân vang mãi âm điệu dìu dặt, thiết tha./.