Người “bắt mạch” cho cồng chiêng

Ở làng Phước Kiều, xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, không ai không biết đến nghệ nhân Dương Ngọc Sang, còn gọi là Chín Sang.

“Một thời vang bóng”

Từ thời Nguyễn, Phước Kiều là một vùng đất rộng chừng 6 mẫu, dân cư sống quần tụ bằng nghề đúc đồng thủ công. Trên đại hồng chung còn lại tại nhà cụ Dương Nhi ở thôn Đông Kiều có ghi năm đúc vào triều Minh Mạng thứ nhất (1820), ca ngợi tài nghệ đúc đồng tinh xảo của các nghệ nhân trong làng. Dưới triều vua Tự Đức, nhiều thợ đúc nổi tiếng trong làng được vời ra kinh đô Huế đúc tiền đồng và những phẩm vật gia dụng, trang trí cho vương triều. Gần 200 năm sau, nghề đúc đồng Phước Kiều ngày càng phát triển và ổn định với sự du nhập của tinh hoa nghề đúc từ khắp các vùng cùng sự tiến bộ không ngừng của các thế hệ thợ đúc địa phương.

Ông Dương Ngọc Truyền, Chủ nhiệm HTX nhôm đồng Điện Phương cho biết, ông tổ của làng nghề là Dương Không Lộ, quê ở Giao Thuỷ, Nam Định, sớm xuất gia thành nhà sư nổi tiếng và đi truyền độ ở nhiều nơi. Ông đã học hỏi được nghề đúc đồng từ Trung Quốc và truyền lại cho làng Phước Kiều nghề truyền thống độc đáo này. Những năm 1950-1960 là thời điểm hưng thịnh của làng nghề đúc đồng Phước Kiều. Hàng năm, làng cho ra đời 200 tấn sản phẩm đồng đúc. “Trống Lâm Yên, chiêng Phước Kiều”, câu nói dân gian của người xưa đã truyền tụng những âm thanh vào loại bậc nhất, có một không hai của cồng chiêng nơi đây.

Sản phẩm đồng đúc mang thương hiệu Phước Kiều được bày bán tận gần 25 cửa hàng dọc theo trục Quốc lộ 1A từ Vĩnh Điện (huyện Điện Bàn) tới Nam Phước (huyện Duy Xuyên), thu hút khách hàng khắp trong Nam ngoài Bắc. Có thời điểm, làng Phước Kiều tràn ngập các tăng ni phật tử từ các chùa chiền, người dân tộc thiểu số từ các miền núi cao, có cả người Lào và Campuchia đến chờ mua chiêng và thanh la. Hàng đúc ra không kịp để bán. Nhưng đến nay, Phước Kiều đứng trước nguy cơ thất truyền, nhất là việc tìm đầu ra cho sản phẩm. Con cháu của làng nghề cứ bỏ nghề mà đi.

Người còn lại của làng nghề

Tên tuổi của làng Phước Kiều gắn liền với một nghệ nhân đúc đồng mang tên Dương Ngọc Sang, còn gọi là Chín Sang. Sự hưng thịnh bao đời của Phước Kiều chắc chắn có một phần công lao không nhỏ của ông trong đó. Khắp dải đất miền Trung rộng lớn, hiện thời chỉ duy có Phước Kiều là sở hữu được đệ nhất nghệ nhân thẩm âm cồng chiêng này. Ngay từ khi mới 15, 16 tuổi, bước chân của chàng trai trẻ Dương Ngọc Sang đã theo cha lăn lộn khắp các vùng hẻo lánh xa xôi dọc dải Trường Sơn như Lao Bảo, Tà Rụt, A Lưới, Bù Đăng, Bảo Lộc... để chỉnh âm cho những bộ cồng, chiêng bị lạc tiếng. 

Nghệ nhân Dương Ngọc Sang đang "thẩm âm"

Khi nói về bí quyết thẩm âm, nghệ nhân Chín Sang có thể ngồi cả ngày với cả một kho kiến thức rộng lớn trong suốt 50 năm ròng rã theo nghề. Ông nói: “Làm nghề thẩm âm không phải dễ. Có người cả đời đúc chiêng mà không tài nào lấy được âm thanh chuẩn. Để có thể lấy tiếng cho chiêng, thanh la, ngoài khả năng thẩm thấu âm thanh, người thợ còn phải có tố chất của người nghệ sĩ”.

Ở làng đúc đồng Phước Kiều, không ai thay thế được lão nghệ nhân Dương Ngọc Sang trong nghề lấy tiếng cho chiêng, kể cả 3 người con trai của ông đều có tiếng trong nghề đúc đồng nhưng cũng chịu. Ngay như anh ruột của ông Sang - nghệ nhân Dương Nhi - tiếng tăm về tài đúc đồng vang lừng là vậy, nhưng về nghề thẩm âm cũng chỉ là người ngoại đạo.

Ngoài tài nghệ thẩm âm và biểu diễn những vũ điệu vùng cao, nghệ nhân Chín Sang còn lưu giữ những tuyệt tác đồng đúc, trong đó có những bộ đạt đến trình độ tuyệt bích. Giờ đây, đã ở cái tuổi xấp xỉ 70 nhưng người thợ Chín Sang vẫn luôn bận rộn với than, lửa và những vỉa đồng nấu chảy. Ông cho hay, mình đang thi công một chiếc chiêng cho Tây Nguyên, cỡ chiều dài 2,5m, nặng 700kg. Nếu thành công, đây sẽ là một chiếc chiêng lớn nhất Việt Nam./.