“Người Hà Nội”

Nguyễn Đình Thi là một nhà văn hoá, văn nghệ lớn. Tên tuổi ông được nhiều người biết đến trong nửa sau của thế kỷ XX với những hoạt động có hiệu quả ở nhiều lĩnh vực: triết học, văn, thơ, kịch, nhạc. Riêng trong âm nhạc, chỉ với hai bài hát “Diệt phát xít” và “Người Hà Nội”, Nguyễn Đình Thi đã xứng đáng được tôn vinh là một trong những nhạc sĩ nổi tiếng nhất Việt Nam. Bài viết này chỉ xin được đề cập tới bài hát “Người Hà Nội” - một ca khúc có sức lan toả sâu rộng trong đời sống tinh thần nhiều thế hệ.

Nguyễn Đình Thi sáng tác “Người Hà Nội” vào năm 1947. Đó là thời điểm khó khăn của quân và dân ta khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vừa mới được lãnh tụ Hồ Chí Minh phát động (ngày 19/12/1946). Đây là giai đoạn phòng ngự với việc thực hiện “vườn không, nhà trống” ở những nơi giặc xâm chiếm để cản bước tiến của chúng.

Tại Thủ đô Hà Nội, vào mùa đông 1946, chiến lũy được dựng lên ở nhiều đường phố và những đội quân quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh. Cả Thủ đô sôi sục ý chí quyết chiến, quyết thắng. Vậy nhưng mở đầu bài hát, nhạc sĩ không phản ánh ngay điều đó mà lại phác hoạ một gam màu tươi sáng về Thủ đô ngàn năm văn vật: “Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây. Đây lắng hồn núi sông ngàn năm. Đây Thăng Long, đây Đông Đô, đây Hà Nội, Hà Nội mến yêu…”.

Nghe ca khúc "Người Hà Nội" qua giọng hát NSUT Mỹ Bình

Nét nhạc ở phần đầu dàn trải, thoáng đãng, vút lên, gieo vào người nghe cái gì đó thật linh thiêng, thanh cao, với việc nhắc lại những cái tên của Thủ đô từng mang trong quá khứ. Có thể coi đó như một khúc trổ, như sự chuẩn bị về tâm lý, cảm xúc cho người nghe để ngay sau đó đón nhận bức tranh hoành tráng của Thủ đô lửa máu: “Hà Nội cháy khói lửa ngập trời. Hà Nội hồng ầm ầm rung. Hà Nội vùng đứng lên! Sông Hồng reo! Hà Nội vùng đứng lên!”.

Sau chuỗi âm thanh Hà Nội mến yêu kết thúc, đoạn trổ gieo vào lòng người tình cảm tha thiết, sắt son là một quãng 6 được tác giả tạo dựng khá đột ngột theo hướng vút lên: Hà Nội cháy và âm thanh cháy lại được ngân dài diễn tả cuộc chiến đấu đã bắt đầu, giờ quyết liệt đã điểm.

Xin tạm thời quên đi những êm đềm, hào hoa của Hà Nội vui tươi, vàng son, với những “nước Hồ Gươm xanh thắm lòng, bóng Tháp Rùa thân mật êm ấm lòng”, những “tíu tít gánh gồng, đây Ô Chợ Dừa, kia Ô Cầu Dền” và những “bồi hồi chàng trai, những đôi mắt nào...” để bước vào cuộc kháng chiến trường kì gian khổ theo lời hiệu triệu của vị Cha già dân tộc.

“Người Hà Nội” là một bài hát được viết ở hình thức khá tự do, không tuân thủ một khuôn mẫu, kiểu, dạng nào trong những khúc thức quen thuộc quy định cho thể ca khúc. Có thể coi “Người Hà Nội” là một trường ca, giống như “Trường ca Sông Lô” của Văn Cao.

Tuy nhiên, bài hát của Nguyễn Đình Thi không hoàn toàn theo cái tuần tự kết cấu thông thường mà nhiều người viết trường ca vẫn làm: mở đầu là Hà Nội thơ mộng; tiếp theo là khói lửa, chiến đấu; rồi kết thúc là chiến thắng, ca khúc khải hoàn.

Về đại thể, tác giả “Người Hà Nội” cũng tuân thủ. Nhưng ông cũng rất sáng tạo khi cho đan xen trong bài hát những cảnh của quá khứ và hiện tại, những chi tiết, hình ảnh của Thủ đô yên vui và chiến tranh khói lửa. Xử lý này đem đến cho người nghe những xúc cảm phong phú, đa chiều.

Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh

Thật thú vị khi người ta đang say sưa, tíu tít cuốn mình vào dòng người tấp nập, náo nhiệt của một Hà Nội yên bình với những: “tíu tít gánh gồng”, “quanh co chen quanh rộn ràng Đồng Xuân”, “Hàng Đào ríu rít Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Gai...”. Thì sau đó lại chứng kiến: “Hà Nội ầm ầm rung. Sông Hồng reo. Thét lên xung phong căm hờn sôi cầm súng”. “Bùng cháy khắp phố ta ơi! Trời Hà Nội đỏ máu”. Một hình ảnh có lẽ còn đọng mãi trong tâm khảm của những người dân Thủ đô thuở ấy: “Bụi hè đường cuốn bốc tung bay xác thù phơi dưới gót giày”.

Tác giả sáng tác bài hát vào lúc cuộc kháng chiến chống Pháp vừa mới bắt đầu. Vậy mà lãng mạn thay, ông đã hình dung tới một Hà Nội chiến thắng không xa. Khúc khải hoàn của Nguyễn Đình Thi trong bài hát có sự hiện diện của Bác Hồ - vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc với đôi mắt sáng và mái tóc bạc phơ cùng với một nụ cười của cả nước non và nụ cười của người Cha vĩ đại. Khép lại bài hát là tiếng cười - tiếng cười của ngày về chiến thắng. Tiếng cười vang, rạng rỡ ấy lại được ngập trong một rừng cờ tạo nên bức tranh hoành tráng về tầm vóc, tư thế cả Thủ đô Hà Nội - cũng đồng thời là cả dân tộc Việt Nam.

Các thế hệ người Việt Nam sau này có thể có nhiều người không biết đến cái tên Nguyễn Đình Thi, nhưng chắc chắn ai cũng biết và ưa thích nhạc phẩm “Người Hà Nội”. Đó là hạnh phúc lớn nhất của người sáng tác./.