Rộn ràng Tây Nguyên

Chúng tôi có mặt tại nhà rông văn hóa Mơ Nông Yố, xã Ia Ka, huyện Chư Pah, tỉnh Gia Lai đúng vào dịp đoàn nghệ nhân đang tập luyện chỉnh chiêng và phục dựng lễ Pơthi (tức là lễ bỏ mả). Già trẻ, gái trai trong trang phục thổ cẩm rực rỡ, có mặt đông đủ, bước chân nhịp nhàng theo vòng xoang Jarai.

Nghệ nhân chỉnh chiêng, Ro Cham Uek

Nghệ nhân Rơ Châm Mút, đội trưởng đội cồng chiêng của làng Mơ Nông Yố, xã Ia Ka, đang chỉ huy buổi tập, trò chuyện:"Hồi còn nhỏ tôi thường theo cha tham gia các lễ nhà mồ, đâm trâu, lễ pơthi hay các đám tang; tôi thấy ông đánh chiêng rất hay nên đã học được". Hiện nay, trong làng Mơ Nông Yố còn 2 đội cồng chiêng. Trong đó, đội của nghệ nhân Rơ Châm Mút có 35 người, cả nam và nữ. “Chúng tôi đã từng đi biểu diễn nhiều nơi như Hà Nội, TP.HCM, Đắc Lắc, Phú Yên... và đã được UNESCO công nhận là cồng chiêng di sản văn hóa", nghệ nhân Rơ Châm Mút cho biết thêm.

Chiều tối, tại khu vực nghĩa địa, ven mảnh rừng già ở xã Ia Ka, bà con từ các buôn làng gần xa tập trung về đây, mang theo những ché rượu cần, cơm lam, thịt nướng, rau rừng, cà đắng và nhiều món ăn truyền thống của người Jarai, để chuẩn bị lễ Pơthi - bỏ mả.

Chuẩn bị cho lễ Pothi, bỏ mả

Công việc chuẩn bị đã xong xuôi, gia chủ ngôi mộ đọc lời cầu khấn để tiễn đưa linh hồn người chết về với ông bà, tổ tiên. Kể từ đây ngôi mộ này không được cúng đơm, chăm sóc. Sau khi nghi lễ cúng tế vừa xong, tiếng cồng chiêng rộn rã nổi lên, mọi người hòa vào vòng xoang, nhảy múa quanh ngôi nhà mồ, tiễn đưa linh hồn người chết về với thế giới bên kia.   

Trong không gian trầm mặc của núi rừng, có những nhà mồ đã bị bỏ hoang, những bức tượng gỗ hình người thô ráp, chống cằm vây quanh ngôi mộ như đang suy tư, cùng với tiếng cồng chiêng rộn rã, khiến người ta có cảm giác như lạc vào một thế giới khác - thế giới của tâm linh.

Có mặt tại lễ Pơthi này, Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân - Trưởng phòng Nghiệp vụ Văn hóa, Sở VHTT&DL Gia Lai - người chuyên nghiên cứu về văn hóa dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, cho biết: "Quy trình trong nghi lễ này là diễn ra trong một ngày một đêm. Trâu được bắt đến cột vào cây gơm ở phần đầu ngôi mộ. Sáng hôm sau, lúc mờ sáng là người ta đập trâu - không phải đâm - đập trâu chết, cắt đầu để lên bàn tế. Sau đó, dân làng vui chơi. Tất cả quy trình đó được chúng tôi dồn lại trong 2h để phục dựng tại Festival cồng chiêng quốc tế.

Lễ hội đâm trâu

Về huyện Chư Pả, tỉnh Gia Lai dịp này, chúng tôi còn được tận mắt chứng kiến những việc làm cụ thể trong công tác bảo tồn văn hóa dân gian nói chung và không gian văn hóa cồng chiêng nói riêng. Tại xã Ia Mơ Nông, hàng trăm người dân ở Plei Phung đang tập trung dựng lại ngôi nhà rông truyền thống, thay thế cho nhà rông bằng bê tông cốt thép, mái tôn đang hiện hữu.

Ông Kpă Êu (dân tộc Jarai) đang chỉ huy làm công việc này, cho biết: “Từ năm 1975 làng đã có nhà Rông. Nhà Rông là do bà con trong làng tự đi lấy gỗ, tranh, tre nứa trên rừng về dựng lợp. Đã 3 lần rách nát, bà con tự sửa lại. Sau đó được nhà nước đầu tư xây dựng nhà Rông bằng xi măng, sắt thép và lợp tôn, bà con không ưng lắm. Nay dân làng đang khôi phục lại nhà rông truyền thống, đẹp hơn”.

Ông Rơ Châm Kên, Phó chủ tịch UBND xã Ia Mơ Nông, cho biết, được sự quan tâm của tỉnh và huyện Chư Pả, hiện nay địa phương đang triển khai Dự án xây dựng làng du lịch tại Plei Phung. Cùng với việc phục hồi nhà Rông truyền thống, xây dựng bến nước của làng, bảo tồn khu nhà mồ, làm đường giao thông..., chính quyền địa phương và ngành chức năng vận động bà con giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống, đó là những phong tục tập quán tốt đẹp của người Jarai từ xưa để lại. Hiện nay 5 làng trong xã đều có cồng chiêng, mỗi làng có khoảng 15, 16 bộ. Các ngày lễ lớn trong làng đều có tiếng cồng, tiếng chiêng.

Một tháng nữa, Festival cồng chiêng quốc tế mới chính thức được khai mạc tại phố núi Pleiku, tỉnh Gia Lai, nhưng không khí rộn ràng của ngày hội lớn thì đã tưng bừng ở các buôn làng từ nhiều tháng nay. Các nghệ nhân, diễn viên không chuyên và đồng bào các dân tộc - chủ nhân của không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - đang háo hức chào đón sự kiện trọng đại này./.