Những người Việt Nam từng sống vào cuối thập niên 50 của thế kỷ trước, có thể nói không ai không biết và ưa thích bài hát "Câu hò bên bờ Hiền Lương" của nhạc sỹ Hoàng Hiệp. Giai điệu bài hát và những lời ca thật da diết nhớ thương: “Bên ven bờ Hiền Lương/ Chiều nay ra đứng trông về/ Mắt đượm tình quê/ Ôi mắt đượm tình quê/ Xa xa đoàn thuyền nan/ Buồm căng theo gió xuôi dòng/ Bỗng trong sương mờ /Không gian trầm lắng nghe câu hò…”. 

Kể từ khi ra đời năm 1957 (thời điểm sông Bến Hải phải phân chia thành hai miền Nam - Bắc theo hiệp định Geneve 1954), bài hát "Câu hò bên bờ Hiền Lương" do nhạc sĩ Hoàng Hiệp viết nhạc, Đằng Giao viết lời vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt qua thời gian. Lời ca và giai điệu của bài hát qua nhiều tháng năm vẫn làm lay động bao trái tim yêu nhạc. Mỗi dịp lễ lớn, nhất là dịp kỷ niệm ngày non sông thống nhất 30/4, ca khúc lại vang lên như nhắc nhớ về "một thời đạn bom, một thời hào hùng" của lớp lớp cha anh trong kháng chiến chống Mỹ. 

Nhạc sĩ Hoàng Hiệp từng kể về hoàn cảnh ra đời của bài hát trong cuốn "Nhạc và đời" (NXB Hậu Giang 1989) rằng, năm 1956 ông từ Hà Nội vào công tác ở Vĩnh Linh, sống trong một đồn biên phòng nằm cách cầu Hiền Lương chừng trăm thước. Từng ngày, từng đêm bên dòng sông Bến Hải, ông nhìn bờ nam mà lòng nhớ thương da diết. Đã 9 năm xa quê nhà An Giang, ông không được gặp ba má, các anh chị em và không biết gia đình hiện giờ ở đâu? Ông hồi tưởng ngày các má, các chị, các anh, các em thiếu nhi tiễn ông xuống ghe ra vàm sông Đốc, lên tàu đi tập kết mà không cầm được nước mắt. Ông muốn viết cái gì đó nhưng tâm trạng ngổn ngang. Thế rồi chỉ trong một đêm, khi cảm xúc đong đầy, ông đã viết nên bài hát "Câu hò bên bờ Hiền Lương". Ca khúc mở đầu với lời ca: "Ơi câu hò chiều nay, tôi mang nặng tình ai/ Nơi miền quê xa vắng em có nghe thấu cho lòng anh/Tình này ta xây đắp nên thủy chung không bao giờ phai!", cũng chính là nỗi lòng của ông lúc đó.

Cũng có một giai thoại nữa về sự ra đời của bài hát này. "Câu hò bên bờ Hiền Lương" là trường hợp thật đặc biệt với cảm xúc cũng rất đặc biệt của nhạc sỹ từ chuyện tình cảm động của một đôi nam nữ ở hai bên đầu cầu Hiền Lương ngày ấy. Những năm sau hòa bình lập lại (1954), đất nước ta tạm thời bị chia cắt làm hai miền. Có một anh bộ đội tên là Phan Đình Đồng (sinh năm 1915), quê ở huyện Gio Linh (Quảng Trị) từng chiến đấu chống thực dân Pháp ở chiến trường Bình – Trị - Thiên. Sau năm 1954, anh được tập kết ra Bắc, phụ trách trạm đèn biển ở Cửa Tùng. Lúc anh lên đường thì vợ anh – tên là Nậy – đang mang thai đứa con gái út được 3 tháng. Như một linh cảm kỳ lạ, năm 1955, đúng vào đêm chị Nậy sinh con thì anh Đồng từ bờ Bắc bí mật vượt sông Bến Hải trở vào Nam. Tình hình lúc này không cho phép anh ở lại lâu nên chỉ kịp hôn vợ, con rồi phải nhanh chóng trở ra Bắc tiếp tục làm nhiệm vụ gác đèn biển. 

Lúc chia tay vợ đi tập kết, anh Đồng hẹn ước sau 2 năm nữa sẽ trở về với vợ con (khi đó, hiệp định Geneve quy định sau 2 năm – tức 1956 – sẽ hiệp thương tổng tuyển cử, thống nhất 2 miền). Nhưng chính quyền Ngô Đình Diệm bội ước, không thực hiện lời cam kết. Thế là việc thống nhất không thành. Tình trạng chia cắt đất nước phải kéo dài suốt hơn 20 năm (1954 – 30/4/1975). Thế là đằng đẵng gần 20 năm trời, ngày nào anh Đồng cũng lên đỉnh ngọn hải đăng Cửa Tùng, làm xong nhiệm vụ, lại dõi nhìn về hướng Nam – nơi vợ con đang mong ngóng chờ đợi mình từng giây phút. Mỗi lần nhìn những cột khói đen mịt mù bốc lên từ phía quê hương ở bờ Nam, lòng anh lại càng cồn cào, đứng ngồi không yên.

Cuối năm 1955, chị Nậy (lúc này vừa sinh con) tham gia hoạt động du kích. Chị thường giả vờ làm người buôn cá, vào tận sát các đồn địch để bán với mục đích lân la dò hỏi, tìm hiểu tình hình. Trong một lần chạm trán với địch ở vĩ tuyến 17, chị đã ngoan cường chiến đấu và anh dũng hy sinh. Lúc này chị là Huyện ủy viên, Bí thư Đảng ủy xã Gio Hải (huyện Gio Linh). 

Cuối năm 1956, lúc này nhạc sỹ Hoàng Hiệp đang học sáng tác ở trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam). Trong một lần thày trò của trường đi thực tế ở vĩ tuyến 17, tình cờ ông gặp một người lính gác đèn biển có dáng vẻ thật đặc biệt. Đó là sự lầm lũi, thầm lặng với đôi mắt lúc nào cũng đăm đắm nhìn về phía bờ Nam như chìm vào một thế giới nội tâm không dễ người khác có thể thấu tỏ.

Người lính này đã để lại cho Hoàng Hiệp một ấn tượng đặc biệt ngay từ lần gặp đầu tiên khiến ông cứ bị ám ảnh mãi đôi mắt sâu thẳm, vời vợi của anh. Rồi lần trở lại nơi đây vào năm sau - 1957 - Hoàng Hiệp gặp lại anh lính và quyết định làm quen, tiếp xúc để khám phá nhân vật. Và Phan Đình Đồng – tên người lính – đã vừa chỉ tay về phía một làng quê ở bờ Nam, nơi có những hàng dương cao ngất, vừa kể hoàn cảnh của mình cho nhạc sỹ nghe. Anh lính cho nhạc sỹ biết nhà mình ở cái làng quê phía xa xa, nơi có những hàng dương cao ngất. Ở đó đang có vợ con sinh sống nên ngày ngày anh lên đây không chỉ làm nhiệm vụ mà còn để nhìn về quê hương.

Ngay trong đêm đó, bài hát "Câu hò bên bờ Hiền Lương" được ra đời. Kết thúc đợt thực tế, trở về Hà Nội, nhạc sỹ Hoàng Hiệp đem bài hát đến Đài Tiếng nói Việt Nam và được chấp nhận. Sau khi vang lên trên làn sóng, bài hát nhanh chóng có sức lan tỏa, nhiều thính giả gửi thư về Đài khen hay, yêu cầu được nghe lại.

Nghệ thuật phổ nhạc cho thơ qua những “Bài ca đi cùng năm tháng”

VOV.VN - Từ những bài thơ giàu cảm xúc, nhiều nhạc sĩ đã sáng tạo nên các ca khúc có sức sống lâu bền, trở thành “Bài ca đi cùng năm tháng”. Nghệ thuật phổ nhạc cho thơ vì thế không chỉ là chuyển thể, mà còn là quá trình chọn lọc, sáng tạo và làm mới để phù hợp với ngôn ngữ âm nhạc.

Nhưng khi bài hát đã bắt đầu lan truyền, có ý kiến của một người có cương vị cho rằng âm điệu yếu đuối, ủy mị, giống với “nhạc vàng”. Vậy nên lập tức bị đình chỉ phát sóng. Rất may là sau đó, Bác Hồ đã khen bài này chứa chan tình cảm, nói đúng được hiện trạng đất nước bị chia cắt, có nội dung rất “chính trị” là khơi gợi ý chí đấu tranh thống nhất đất nước. Bác cho đây là bản tình ca bất diệt của tinh thần yêu nước, tin tưởng ở ngày mai non sông sẽ thống nhất, bà con hai miền Nam, Bắc sẽ được sum họp một nhà. Thế là từ đó, bài hát được phục hồi và sống mãi đến hôm nay và muôn đời sau. Suýt nữa một tác phẩm âm nhạc có giá trị lớn bị khai tử.

Thính giả từng nghe bài hát trên làn sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam trước đây hầu như thuộc nằm lòng từng giai điệu, lời ca của bài hát qua giọng hát ngọt ngào, trong trẻo của NSND Thu Hiền. Tuy nhiên, ít ai biết được, người hát ca khúc này đầu tiên trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam là NSƯT Văn Hanh. Ông sinh năm 1927, quê quán Thượng Mỗ, Hoài Đức, Hà Nội, là em ruột của NSND Thương Huyền – ca sĩ nổi tiếng của Việt Nam suốt thập niên 50, đầu thập niên 60.

Về cái tên bài hát, có rất nhiều văn bản và lời giới thiệu đã nhầm là "bến Hiền Lương" thay vì "bờ Hiền Lương". Theo NSƯT Văn Hanh – ca sỹ từng nhiều năm làm việc ở Đoàn Ca nhạc Đài Tiếng nói Việt Nam, ông là người đầu tiên thu thanh bài này để phát trên làn sóng. Sau đó, khi bài hát nổi tiếng mới có nhiều ca sỹ khác tiếp tục thu. Chính ông đã tận mắt nhìn chữ của nhạc sĩ Hoàng Hiệp trong văn bản là “bờ” chứ không phải “bến”. Theo ông Văn Hanh, “bờ” là chính xác vì tại hai đầu cầu Hiền Lương khi đó không có bến nào để tàu, thuyền neo đậu mà chỉ là đôi bờ sông chạy dài.

Câu hò bên bờ Hiền Lương

VOV.VN - Bài hát "Câu hò bên bờ Hiền Lương" (1957) của nhạc sĩ Hoàng Hiệp (viết chung với Đằng Giao) ra đời trong bối cảnh đất nước chia cắt tại vĩ tuyến 17. Ca khúc khắc họa nỗi đau chia cắt đôi bờ và khát vọng đoàn tụ. Bài hát này do NSND Thanh Huyền thể hiện và hiện được lưu trữ tại Kho băng của VOV.