Chuyện về xóm nghề tạc tượng hơn thế kỷ giữa TPHCM

Sài Gòn – TP.HCM những ngày mưa nắng đan xen, nhanh và vội. Dòng người cứ thế hối hả để nhịp nhàng hơn với sự bất quy tắc của thời tiết. Nhưng giữa phố phường sầm uất ấy, có những khung cảnh mang sắc màu đặc trưng, khiến vị khách vãng lai nào cũng phải ngỡ ngàng bởi sự thú vị của một thành phố đang trưởng thành.

Nằm trong con hẻm nhỏ, có chút ngoằn ngoèo, cạnh cầu Ông Buông, phường Phú Lâm, xóm nghề tạc tượng Phật theo một cách nhẹ nhàng, từ tốn, trăm năm nay đã trở thành điểm nhấn giữa Sài Gòn nhộn nhịp.

Dọc con hẻm nhỏ, là những biển hiệu phai sờn, là những tượng Phật đúc sẵn lẫn dở dang. Trong không gian tĩnh lặng, những người thợ tỉ mẩn ngồi đắp, nặn, gọt, vẽ những bức tượng sống động, với chất liệu chính là xi măng, thạch cao.

Bác Ba Tiến, tuổi ngoài 70, chủ cửa hàng tạc tượng lớn nhất và lâu đời nhất xóm nghề kể về cơ duyên ra đời của xóm nghề trăm năm: "Ba anh em, hai anh thì đi tu. Còn ba bác thì xin phép làm tượng cho Phật để phật tử chúng sanh người ta cung kính, thờ nhiều hơn. Bác Tiến gắn bó với nghề này, tính ra, hơn 60 năm rồi. Hồi đó, bác theo ba làm trước. Cơ sở này là của ba. Hồi đó đâu có làm bằng xi măng như bây giờ, phải làm bằng cây không hà. Rồi ba mới chuyển qua làm đất sét, sau đó mới chuyển sang làm bằng xi măng này".

Với bác Ba Tiến nói riêng và bà con xóm nghề tạc tượng Phật nói chung, đây không đơn thuần là một nghề để mưu sinh, đây còn là nơi gắn với hành trình tìm sự bình an, giữ lòng lành, và giữ niềm tin giữa bộn bề cuộc sống. Để có một bức tượng hoàn chỉnh, người nghệ nhân phải sở hữu tính kiên trì bền bỉ, tấm lòng thành và sự khéo tay.

Người thợ bắt đầu bằng việc lên cốt (có thể bằng sắt hoặc gỗ) để định hình dáng tượng ban đầu. Sau đó, họ đắp xi măng hoặc thạch cao, từng lớp từng lớp, rồi chà nhám cho mịn, để bề mặt tượng trở nên mềm mại như da người. Công đoạn cuối cùng là sơn và vẽ chi tiết, trong đó đôi mắt là phần quan trọng nhất. Người thợ thường nói rằng “mắt là hồn của tượng”, bởi chỉ cần một nét vẽ sai, thần thái của tượng sẽ mất đi sự linh thiêng.

Một bức tượng hoàn chỉnh có thể mất hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Trong suốt thời gian ấy, người thợ phải đặt cả cảm xúc, sự kiên nhẫn và lòng thành vào từng chi tiết. Đó là lý do tượng Phật ở đây không chỉ đẹp về hình thức, mà còn có “hồn”, một sức sống nội tại khiến người chiêm ngưỡng cảm thấy bình an.

"Bác làm Ngài A Di Đà này thì phải niệm ba lần. Không có người nào như bác đâu. “Nam mô A Di Đà Phật.” Ngài phù hộ cho con, có một cái tâm linh vững vàng để đắp Ngài. Làm tượng Đức Phật, mình phải làm sao để khi Phật tử bước vào, người ta nhìn thấy và cảm nhận được sự hoan hỷ của Phật thì người ta mới tu. Chứ còn làm mà họ đứng cách họ xá xá họ đi thì thôi, làm chi, không làm", bác Ba Tiến chia sẻ.

Một nghệ nhân khác trong xóm, là chú Tám Kiệt, hơn 40 năm làm nghề, theo chú Tám Kiệt, tâm trạng của người nghệ nhân ảnh hưởng trực tiếp đến cái hồn của sản phẩm: "Ngày đó mà buồn, bắt con giải vui cũng không được. Ngài đó con vui con phấn khởi, con vẽ cách mấy cũng thấy vui".

Theo lời kể của những nghệ nhân lớn tuổi, xóm nghề tạc tượng Phật có thời nổi tiếng từ Nam chí Bắc, có cả khách ở nước ngoài. Có thời điểm hàng xuất khẩu số lượng lớn, mỗi xưởng tạc tượng cần đến bốn năm chục thợ ở tất cả các khâu. Hàng làm không ngơi tay, sinh kế bà con được đảm bảo.

Ở xóm tượng Phật, nghề không chỉ dừng lại là kế sinh nhai, mà là sự nối dài của truyền thống, là niềm tự hào của những gia đình đã bao đời gắn bó. Người cha truyền nghề cho con, con lại truyền cho cháu, như một sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Và chính sự gắn bó ấy đã tạo nên một cộng đồng nhỏ, nơi tiếng đục, tiếng chà nhám vang lên mỗi ngày như nhịp thở của một di sản sống động giữa lòng Sài Gòn.

Nhưng thời gian và câu chuyện thăng trầm thịnh suy đã cũng được cài cắm vào sự bình an phát triển của một xóm nghề. Dịch Covid 19 đến, mốc thời gian chứng kiến đơn hàng giảm rõ rệt. Cùng với đó là những chất liệu làm tượng mới phù hợp hơn với thời cuộc ra đời. Xóm nghề tạc tượng Phật từ đó chứng kiến những đổi thay.

Bác Ba Tiến cũng như chú Tám Kiệt nhắc về cái nghề mình một lòng thương quý với giọng chấp nhận: "Hồi xưa, nói chung có mấy chục thợ làm, giờ chỉ còn mười mấy thợ thôi. Nói chung, bác hơi buồn một chút. Con bác bác chỉ nó rồi nó làm cũng không được như mình muốn".

Thời cuộc có nhiều điều trái ý, nguyên vật liệu thay thế lên ngôi, giá nguyên vật liệu đang sử dụng bắt đầu tăng giá, thế hệ trẻ thiếu mặn mà với cái nghề cha ông mình gắn bó. Thế nhưng sâu trong tâm khảm những nghệ nhân cao niên, làm tượng Phật không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là trách nhiệm với tổ tiên, với văn hóa dân tộc, vì vậy, chỉ cần có thể, xóm nghề vẫn sẽ tồn tại.

Chú Tám Kiệt nhớ như in lời cha mình căn dặn: "Làm Phật là cố gắng làm đẹp. Để sau này mình được phước. Trước là có tiền để mình lo cơm áo. Nhưng mà mình phải hướng Phật, con làm Phật đẹp thì người ta giới thiệu cho nhau, con mới làm nhiều được".

Phố thị vẫn tấp nập người qua, con hẻm nhỏ bên cầu Ông Buông đến hiện tại vẫn lặng lẽ với trọng trách gửi gắm bình an qua những tượng Phật. Thời gian vẫn trôi, con xóm nhỏ vẫn ngày ngày vang tiếng đục đẽo, chà nhám, vương mùi sơn mới.

Tạm ngưng bàn về tương lai, chỉ biết rằng, xóm nghề tạc tượng Phật đã có hành trình trăm năm gửi trao nhiều giá trị đến cộng đồng, giúp Sài Gòn – TPHCM có thêm một góc nhỏ nhiều điều đẹp đẽ. 

Làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ: Nơi hồn Việt tỏa sáng qua từng đường nét

VOV.VN - Xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội từ lâu đã được biết đến là “cái nôi” của nghề khảm trai truyền thống. Hơn 1.000 năm qua, qua bao thăng trầm của lịch sử, làng nghề vẫn giữ được hơi thở của những đường khảm tinh xảo, khẳng định vị thế độc đáo trong dòng chảy thủ công mỹ nghệ Việt Nam.