Bảo vệ người tiêu dùng: Có luật nhưng chưa hiệu quả

Trên thực tế, quyền lợi của người tiêu dùng ở Việt Nam đang bị xâm hại nghiêm trọng dưới nhiều hình thức khác nhau. Thế nhưng, từ trước tới nay, vẫn chưa có một doanh nghiệp gian dối nào bị xử lý theo pháp luật, còn người tiêu dùng thì vẫn phải nhẫn nhịn chịu đựng mặc dù hành vi vi phạm của nhà sản xuất là rất rõ và dù pháp luật đã quy định cụ thể về trách nhiệm của doanh nghiệp và quyền lợi của người tiêu dùng.

Pháp lệnh Bảo vệ người tiêu dùng, có hiệu lực từ ngày 1/10/1999 quy định rất rõ ràng, người tiêu dùng có 8 quyền. Đó là: Quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản; Quyền được an toàn; Quyền được cung cấp thông tin; Quyền được lựa chọn; Quyền được lắng nghe hay được đại diện; Quyền được bồi thường; Quyền được giáo dục tiêu dùng và Quyền được sống trong một môi trường trong sạch và bền vững.

Khi những quyền vừa nêu bị xâm hại, người tiêu dùng có quyền trực tiếp hoặc thông qua đại diện của mình khiếu nại, tố cáo, yêu cầu bồi hoàn, bồi thường đối với tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ đã gây thiệt hại cho mình theo quy định của pháp luật.

Quy định của pháp luật rõ như vậy, nhưng kết quả điều tra ý kiến người tiêu dùng trên phạm vi cả nước năm 2008 của Hội Tiêu chuẩn – Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho thấy, có tới gần một nửa số người tiêu dùng Việt Nam không biết mình có quyền gì, số còn lại thì dù có biết nhưng không làm được gì hoặc “tặc lưỡi” cho qua.

Một trong những nguyên nhân khiến người tiêu dùng “ngại” khởi kiện khi quyền lợi của mình bị xâm phạm là do các thủ tục khởi kiện không đơn giản và họ phải có trách nhiệm chứng minh sản phẩm, hàng hóa vi phạm. Thói quen mua sắm như: không lấy hóa đơn mua hàng; mua hàng hóa không nguồn gốc ở các “chợ cóc” cũng là lý do khiến cho chình người tiêu dùng không thể thực hiện quyền của mình.

Còn về phía các cơ quan có chức năng bảo vệ người tiêu dùng, ở cấp Trung ương hiện nay, cơ quan có nhiệm vụ bảo vệ người tiêu dùng là Ban Bảo vệ người tiêu dùng, thuộc Cục Quản lý cạnh tranh – Bộ Công thương, nhưng cả Ban chỉ có 7 người thì khó có thể bảo vệ quyền lợi cho hơn 86 triệu dân. Ngay cả Hội tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam hiện đã có ở 30 trong tổng số 63 tỉnh, thành phố của cả nước nhưng hầu như chỉ lấy phương pháp hòa giải làm đầu. Trong khi đó, người tiêu dùng bị xâm hại sức khỏe, an toàn tính mạng không thể chỉ xử lý bằng việc hòa giải.

Từ trước đến nay, các cơ quan chức năng kêu gọi phải trở thành “người tiêu dùng thông thái”. Nhưng quả là để trở thành thông thái thực không dễ dàng. Bởi lẽ, họ chỉ là người trần mắt thịt. Muốn biết chất lượng của sản phẩm, thực phẩm thế nào, an toàn hay không thì lại cần phải có những thiết bị hiện đại để xác định.

Tuy vậy, để trở thành thông thái có lẽ trước hết người tiêu dùng phải biết được quyền của chính mình khi thực hiện giao dịch và tạo sức mạnh cộng đồng để thực hiện những quyền ấy. Thực tế cho thấy, khi người tiêu dùng biết sử dụng quyền của mình sẽ tạo ra sức mạnh rất lớn. Minh chứng rõ nhất là trong những vụ việc như sữa nhiễm melamine, sữa thiếu độ đạm, son chứa chất sudan, nước tương có chất 3 MCPD vượt quá mức cho phép nhiều lần, bánh phở dùng phoóc-môn… Lúc sữa nhiễm melamin, các cháu mẫu giáo cũng biết lắc đầu với những hộp sữa mà chúng rất thích chỉ bởi vì cô giáo bảo sữa có melamine.

Sự tẩy chay của người tiêu dùng tác động mạnh tới nhà sản xuất, kinh doanh, buộc họ phải điều chỉnh lại hành vi của mình. Như vậy, ở đây có thể thấy, nếu người tiêu dùng biết quyền của mình cũng như biết hợp lực lại thì họ sẽ buộc người sản xuất, người bán hàng phải tôn trọng mình. Ngược lại, từ sự không hiểu biết về pháp luật của người tiêu dùng cũng như chế tài xử phạt từ các cơ quan bảo vệ pháp luật, các nhà sản xuất cung cấp dịch vụ lợi dụng điều này tiếp tục “chèn ép” người tiêu dùng, còn người tiêu dùng thì vẫn thiệt đơn, thiệt kép, vừa mất tiền, vừa ấm ức, thậm chí mang vạ vào thân.

Ở các nước, người tiêu dùng có quyền lực rất mạnh, họ có quyền tẩy chay sản phẩm của nhà sản xuất khi nhà sản xuất gây tổn hại cho xã hội. Họ cũng biết cách sử dụng quyền lực khi đó để buộc các doanh nghiệp phải sửa đổi chính sách, thực hiện các cam kết về trách nhiệm xã hội của mình. Có được quyền lực manh như vậy ngoài việc có một hệ thống pháp luật đồng bộ và đầy đủ, họ còn nhận được hỗ trợ tích cực từ các cơ quan chức năng, cùng với đó là vai trò rất quan trọng của Hiệp hội Bảo vệ người tiêu dùng.

Từ thực tế này, ở nước ta, để những quy định của pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng được thực thi, các cơ quan chức năng cần tổ chức các hoạt động tư vấn pháp luật cho người tiêu dùng, cung cấp kiến thức về lĩnh vực này cũng như giáo dục nâng cao ý thức của người tiêu dùng trong bảo vệ quyền của mình./.