Phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam trò chuyện với Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia Tội phạm học, Thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia về câu chuyện này.

PV: Thưa TS Đào Trung Hiếu, mới đây, một đại biểu Quốc hội bày tỏ lo ngại về tình trạng trẻ em bị xâm hại trên mạng, từ đó đã đề nghị nghiên cứu giải pháp cấm hoặc hạn chế trẻ em sử dụng một số nền tảng mạng xã hội phổ biến, kèm theo những điều kiện, giải pháp cụ thể liên quan khác. Ông nhìn nhận thế nào về đề nghị này?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Tôi cho rằng đây là một đề nghị xuất phát từ mối lo rất chính đáng. Tuy nhiên, về mặt chính sách, tôi thiên về cách tiếp cận thận trọng. Tôi không ủng hộ tư duy “có nguy cơ thì cấm ngay” như một phản xạ giản đơn, bởi mạng xã hội ngày nay không còn chỉ là nơi giải trí. Nó là môi trường giao tiếp, học tập, tìm kiếm thông tin, xây dựng kỹ năng số, thể hiện bản thân và kết nối xã hội. Nếu chính sách đi theo hướng quá tuyệt đối, chúng ta có thể vô tình biến một vấn đề quản trị rủi ro thành một giải pháp cấm đoán mang tính biểu tượng, tạo cảm giác mạnh về quản lý nhưng chưa chắc tạo ra hiệu quả bền vững. Vấn đề không phải chỉ là “có cho trẻ dùng hay không”, mà là “trẻ được dùng trong điều kiện nào, nền tảng phải chịu trách nhiệm đến đâu, gia đình và nhà trường can thiệp thế nào, và cơ chế giám sát - hỗ trợ - cứu trợ được thiết kế ra sao”. Nếu không trả lời được các câu hỏi đó thì dù cấm hay hạn chế, chính sách vẫn có nguy cơ chỉ giải quyết phần ngọn.

PV: Theo ông, việc hạn chế truy cập có thực sự giảm thiểu các rủi ro này hay không? Đây là giải pháp hiệu quả về lâu dài hay chỉ mang tính tình thế?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Việc hạn chế truy cập, ở một mức độ nhất định, có thể giúp giảm tiếp xúc trực tiếp và giảm cường độ phơi nhiễm với một số rủi ro. Nói cách khác, hạn chế có thể làm chậm sự tiếp xúc quá sớm với những môi trường mà trẻ chưa đủ khả năng tự vệ. Nhưng đó không phải là giải pháp lâu dài. Về bản chất, đây chỉ là một công cụ giảm thiểu rủi ro ở tầng tiếp cận, chứ chưa chạm được vào tầng thiết kế nền tảng, tầng giáo dục hành vi và tầng năng lực chống chịu của trẻ. Nếu một đứa trẻ không được hướng dẫn cách nhận diện lừa đảo, cách xử lý lời mời kết bạn đáng ngờ, cách từ chối chia sẻ hình ảnh nhạy cảm, cách báo cáo và cầu cứu khi bị đe dọa, thì dù hôm nay em ấy bị chặn ở nền tảng này, ngày mai em ấy vẫn có thể xuất hiện ở một nền tảng khác, thậm chí ở những không gian kín và ít được kiểm soát hơn. Cấm hoặc hạn chế có thể giảm tốc, nhưng không thể thay thế năng lực miễn dịch số. Trong một xã hội số, trẻ em sớm hay muộn cũng sẽ phải đi qua môi trường mạng. Điều quan trọng không phải là trì hoãn vô thời hạn, mà là chuẩn bị cho các em đủ kỹ năng, đủ bản lĩnh và đủ cơ chế hỗ trợ để đi qua môi trường đó an toàn hơn.

PV: Theo ông, hiện nay việc cấm trẻ em truy cập các nền tảng mạng xã hội có khả thi không?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Nếu hiểu “cấm” theo nghĩa ngăn chặn tuyệt đối, tôi cho rằng rất khó khả thi. Trẻ em ngày nay tiếp cận internet qua nhiều thiết bị, nhiều tài khoản, nhiều điểm truy cập và nhiều hình thức kỹ thuật khác nhau. Một quy định pháp lý, nếu không đi kèm cơ chế xác thực tuổi đáng tin cậy, trách nhiệm kỹ thuật rõ ràng của nền tảng, và sự phối hợp thực chất của gia đình - nhà trường, thì rất dễ rơi vào tình trạng cấm trên giấy nhưng lách trong thực tế. Để triển khai được, nhà nước phải có cả khung pháp lý, cơ chế thực thi, công cụ kiểm tra tuân thủ và năng lực chế tài, chứ không thể chỉ nêu chủ trương. Ngoài ra, còn một vấn đề rất quan trọng là cái giá của việc xác minh tuổi. Nếu xác minh tuổi được làm bằng cách thu thập quá nhiều dữ liệu định danh, thì lại phát sinh một rủi ro khác là xâm phạm quyền riêng tư và gia tăng tích tụ dữ liệu nhạy cảm. Vì vậy, việc cấm không phải là bất khả thi về mặt pháp lý, nhưng rất khó thành công nếu thiếu năng lực kỹ thuật, thiếu hạ tầng thực thi, thiếu đồng thuận xã hội và thiếu cơ chế bảo vệ dữ liệu.

PV: Vậy theo ông, đâu là các giải pháp khả thi hơn để phòng, chống xâm hại trên không gian mạng đối với trẻ em?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Theo tôi, hướng đi khả thi hơn là một mô hình nhiều lớp, trong đó không đặt toàn bộ gánh nặng lên trẻ em hay phụ huynh, mà phân bổ trách nhiệm cho cả nhà nước, nền tảng, nhà trường và gia đình. Lớp thứ nhất là giáo dục kỹ năng số và kỹ năng tự vệ số. Trẻ phải được dạy rất sớm, rất thực tế và rất thường xuyên về các tình huống cụ thể như nhận diện tài khoản giả, xử lý tin nhắn gạ gẫm, không gửi ảnh riêng tư, không cung cấp mã xác thực, không nhấp vào đường link lạ, không gặp người quen qua mạng một mình, biết chụp màn hình lưu chứng cứ và biết cầu cứu đúng người. Đây không phải là giáo dục đạo đức chung chung, mà là huấn luyện phản xạ an toàn.

Lớp thứ hai là tăng quyền kiểm soát thực chất của phụ huynh. Không ít cha mẹ giao điện thoại cho con nhưng gần như không biết con đang ở đâu trong không gian mạng. Phụ huynh cần được hướng dẫn cách thiết lập chế độ an toàn, giới hạn thời gian, xem báo cáo hoạt động, tắt nhắn tin riêng ở độ tuổi nhỏ, và quan trọng nhất là tạo được một kênh đối thoại để con dám kể khi gặp rắc rối.

Lớp thứ ba là trách nhiệm bắt buộc của nền tảng. Nếu chỉ yêu cầu gia đình tự trông con trong khi nền tảng vẫn dùng thiết kế gây nghiện, đề xuất nội dung cực đoan, mở kết nối với người lạ và tối ưu hóa tương tác bằng mọi giá, thì đó là một sự bất công trong phân bổ trách nhiệm. Thay vì chỉ hỏi trẻ có được dùng hay không, phải buộc nền tảng trả lời họ đã làm gì để trẻ được an toàn hơn.

Lớp thứ tư là cơ chế báo cáo, ứng cứu và hỗ trợ tâm lý. Khi một đứa trẻ bị đe dọa, bị phát tán ảnh riêng tư hay bị bắt nạt trên mạng, điều các em cần không chỉ là lời khuyên “đừng dùng nữa”, mà là một đường dây trợ giúp rõ ràng, một quy trình gỡ nội dung nhanh, hỗ trợ chứng cứ số, và hỗ trợ tâm lý sau sang chấn. Và lớp cuối cùng là hoàn thiện pháp luật theo hướng quản trị rủi ro theo độ tuổi, theo tính năng và theo mức độ độc hại, thay vì chỉ quản lý bằng mệnh lệnh cấm đoán chung chung.

PV: Thưa ông, có nên áp dụng các cơ chế như “tài khoản trẻ em” với giới hạn nội dung và tính năng riêng biệt không?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Tôi cho rằng rất nên, thậm chí đây phải là hướng bắt buộc đối với các nền tảng lớn có lượng người dùng trẻ em đáng kể. Tài khoản trẻ em không nên chỉ là đổi tên một chế độ, mà phải là một kiến trúc an toàn riêng. Nghĩa là mặc định đóng bớt những tính năng rủi ro cao, siết chặt nhắn tin với người lạ, hạn chế livestreams, hạn chế hiển thị công khai, giảm cơ chế gợi ý gây nghiện, tăng bộ lọc nội dung, tăng nhắc nhở nghỉ ngơi, tăng công cụ báo cáo và tăng mức độ giải thích dễ hiểu cho trẻ và phụ huynh.

PV: Theo ông, làm thế nào để cân bằng giữa bảo vệ trẻ em và quyền tiếp cận thông tin, quyền riêng tư của các em?

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu: Nếu hạn chế quá cứng, chính sách có thể tạo ra tác dụng phụ. Trẻ em hôm nay không chỉ học trong lớp học vật lý, mà còn học trong môi trường số. Các em giao tiếp, tiếp cận tri thức, học kỹ năng trình bày, học cách phản biện, học cách tham gia cộng đồng và hình thành năng lực công dân số ngay trên những không gian ấy. Nếu ta cắt đứt hoàn toàn, trẻ có thể bị chậm hơn trong việc thích nghi với xã hội số, trong khi về lâu dài các em vẫn phải quay trở lại môi trường đó. Ranh giới hợp lý, theo tôi, không nằm ở chỗ nhà nước kiểm soát đến đâu, mà ở chỗ mức độ can thiệp có tương xứng với rủi ro hay không, có phân tầng theo lứa tuổi hay không, có bảo vệ mà vẫn tôn trọng quyền của trẻ hay không.

Theo tôi, “ranh giới” hợp lý là thế này: Với trẻ nhỏ, ưu tiên bảo vệ mạnh, giới hạn chặt, phụ huynh can thiệp sâu. Với trẻ lớn hơn, giảm dần mức chặn cứng, tăng dần trách nhiệm giải trình của nền tảng, tăng minh bạch thuật toán, tăng công cụ tự bảo vệ và đối thoại với trẻ. Chính sách tốt không phải là chính sách khiến trẻ im lặng vì bị khóa, mà là chính sách giúp trẻ an toàn hơn mà vẫn trưởng thành hơn.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Cẩm nang bảo vệ trẻ em trên không gian mạng - Vì một môi trường mạng ngày càng an toàn

VOV.VN - Bộ Cẩm nang bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đang trở thành tài liệu thiết yếu, giúp phụ huynh, giáo viên và người chăm sóc trẻ có thể hỗ trợ trẻ tham gia môi trường mạng an toàn, giảm tác động tiêu cực mà Internet có thể gây ra.