Bóng cây kơnia

Đến thành phố Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), một người dân chỉ cho chúng tôi cây kơnia ở ngã sáu. Tôi lâng lâng cảm xúc xưa cũ xen lẫn hiện tại khi đến với một buôn làng giữa lòng thành phố.

Già làng Ama Rin

Đang đi trên tuyến phố lớn khang trang, sầm uất, rẽ vào một con phố nhỏ, chúng tôi thực sự háo hức khi đứng giữa một không gian mà phảng phất trong đó là những nét hoang sơ xen lẫn hiện đại. Đó là buôn Ako Dhong thuộc phường Tân Lập, cách trung tâm TP. Buôn Ma Thuột khoảng 2km. Những ngôi nhà dài của người Êđê nằm xen lẫn những biệt thự, những vườn hoa được cắt tỉa. Thẳng theo con đường dốc xuống cuối buôn, chúng tôi gặp một cụ ông quắc thước đang vác dao từ suối đi lên. Đó là già Ama Rin, sinh năm 1939, quê ở buôn Ea Mlai, huyện M‘Đrắk. Già là một trong những người đầu tiên góp phần khai hóa đất đai, biến rừng hoang thành buôn Ako Dhong từ năm 1957.

Dưới bóng cây Kơnia

Già Ama Rin nhớ lại, Ako Dhong xưa kia rừng hoang vu phủ kín. “Thời gian đầu về đây chỉ có một mình mình khai phá trồng rừng thôi mà. Ngày xưa buồn lắm, nhà không có số như bây giờ…”. Những ngày đầu buôn chỉ có 10 ngôi nhà với trên 50 người dân chuyển đến an cư trên vùng đất hoang, đầu nguồn nước. Vậy mà bây giờ con cháu trong buôn đã lên tới 94 hộ với 800 khẩu sinh sống chủ yếu bằng sản xuất nông nghiệp: lúa, ngô, cà phê và kinh doanh du lịch. Cứ 10 hộ thì 9 hộ có đời sống kinh tế khá, không có hộ nghèo.

Già tự hào cho biết, già có 10 người con, 24 người cháu đều đã thành đạt, trong đó có con trai cả YBliu (sinh năm 1968) hiện là Giám đốc Bệnh viện Đắk Lắk, con trai thứ là ca sĩ Y Rắc. Còn cố Nghệ sỹ nhân dân Y Moan - giọng ca của đại ngàn Tây Nguyên là con nuôi của già làng Ama Rin.

Già Ama Rin cũng cho biết, già còn nhiều con lắm. Suốt những năm chiến tranh, gia đình già là nơi nuôi giấu bộ đội. Bây giờ, “các con bộ đội” của già ở khắp mọi miền đất nước, từ Bắc đến Nam… Mới đây, một “con bộ đội” tên là Thà, rồi từ Cao Bằng một “con bộ đội” khác tên là Khả Hùng cũng tìm về vườn cà phê cũ nơi các anh được già A ma Rin bao bọc năm xưa… Một người con nuôi của già, anh Ama Khoa, rủ già cùng phát triển buôn làng, làm du lịch, và già ưng cái bụng ngay. Nhờ thế, già làm được nhiều việc tốt cho buôn làng.

Sức sống từ buôn làng

Già Ama Rin trầm ngâm: “Những gì đã trở thành máu thịt của dân tộc mình thì mình không xa rời được nó đâu. Nhà dài nguyên gốc chính là máu thịt của người Êđê. Và chỉ có giữ nhà dài thì văn hóa người Êđê mới không bị mai một. Có nhà dài thì có ghế Kpan, có chiêng, có ché… Nhà dài truyền thống không chỉ là nơi sinh hoạt của gia đình mà còn là nơi thờ cúng của đồng bào Ê đê mình đấy”.

Hiện ở buôn vẫn còn 53 ngôi nhà dài truyền thống do đồng bào gìn giữ, phát huy cùng 30 bộ cồng chiêng, 54 khung dệt thổ cẩm. Nhà nào cũng biết làm rượu cần, đan lát đồ dùng mây tre nứa, chế tạo các nhạc cụ dân tộc cùng các lễ nghi truyền thống: cúng nhà mới, đón khách, mừng được mùa, lễ trưởng thành, lễ kết nghĩa anh em.

Già Ama Rin chia sẻ, người Êđê theo chế độ mẫu hệ, phụ nữ làm chủ gia đình, con cái lấy họ mẹ và người chồng phải đi làm rể, nghĩa là phải sang nhà vợ ở. Thế nên chiếc cầu thang của mỗi ngôi nhà dài mới chạm hình bầu ngực phụ nữ. “Đó là hình tượng của người mẹ đấy. Ông cha bà mẹ mình muốn nói cái lòng tốt, cái chung thuỷ của mẹ, của vợ đấy” - già Ama Rin cười bảo.

Ông Trần Văn Châu, Phó Bí thư Đảng ủy phường Tân Lập tiếp lời: Buôn Ako Dhon vẫn giữ chế độ mẫu hệ, cầu thang có hai bầu sữa là biểu tượng của sự sống trong buôn làng. Hiện buôn có 9 đảng viên, ông già Ama Rin là người đã làm du lịch, làm hồ, nấu rượu cần, làm cơm lam… tạo công ăn việc làm cho người dân trong buôn làng. Mặc dù phát triển đô thị hiện đại, những ngôi nhà dài vẫn được giữ lại từ trước giải phóng.

Từ năm 2003, các cấp đã quan tâm xây dựng đội ngũ cán bộ trong buôn, chi bộ từng bước đi vào hoạt động với 7 đảng viên, đầu tư xây dựng nhà cộng đồng, đường sá, gia cố đèn chiếu sáng. Tỉnh quan tâm quy hoạch đô thị nhưng vẫn giữ nét truyền thống, phát triển tiềm năng du lịch, giúp dân vay vốn ngân hàng làm nghề truyền thống như dệt thổ cẩm…

Bà Hwet Bya, Phó Bí thư Chi bộ, Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc phường Tân Lập, nguyên Bí thư Chi đoàn Ako Dhon cho biết: “Đây là buôn biết làm ăn nhất trong số 33 buôn trong thành phố Buôn Ma Thuột. Đời sống vật chất, tinh thần của đồng bào khá cao, là nơi thu hút nhiều lượt khách du lịch đến thăm. Người dân cần cù, có đầu óc làm ăn và rất nỗ lực làm giàu. Đặc biệt là già làng Ama Rin đã mở công ty TNHH. Già là người rất nỗ lực, cần cù, sáng tạo, thích ứng với cơ chế mới. Nhưng điều đáng nói nhất là sự phát triển kinh tế văn hóa đã có tác động rất tích cực tới ý thức chính trị của bà con. Trong buôn, không có người nào bị lôi kéo bởi sự tuyên truyền, kích động của kẻ xấu. Hơn nữa, với bản tính tôn trọng người đứng đầu, thủ lĩnh, mọi người đều nhất nhất nghe theo già làng Ama Rin”.

Ako Dhong hôm nay đã khang trang. Với sự gắng sức của già làng Ama Rin, các lễ hội trong buôn được tổ chức thường xuyên. Lời ca, điệu nhạc, điệu múa truyền thống vang lên dưới mái nhà dài, ngân nga trong lòng thành phố. Sắc màu Tây Nguyên luôn thắm mãi ở buôn Ako Dhong đã hấp dẫn nhiều lượt du khách khi đặt chân đến vùng đất bazan này. Già làng Ama Rin còn đang tính đến việc tạo ra nhiều ngành nghề để bà con trong buôn cải thiện đời sống. Ước nguyện của già Ama Rin cũng như của đồng bào Ako Dhong là làm thế nào trong tương lai, tiếp tục ổn định đời sống và nâng cao văn hóa của buôn, phát triển mạnh nghề thủ công truyền thống...

Buôn Ako Dhong vì thế còn được gọi là “Buôn Ama Rin”.

“Ama Rin” - tôi lẩm nhẩm 3 tiếng đó trong một trưa tháng ba Tây Nguyên mênh mông gió. Nghe chênh vênh một tiếng chiêng ngân dài từ đại ngàn thổi tới. Theo bánh xe lăn, hình ảnh cây kơnia vươn cao xa dần, hòa vào không gian hùng vĩ, phóng khoáng của Tây Nguyên…/.