Cần cơ chế linh hoạt và động lực thực chất cho doanh nghiệp trong triển khai EPR
VOV.VN - Để chính sách bảo vệ môi trường đi vào cuộc sống một cách hiệu quả, cộng đồng doanh nghiệp cùng các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), biến nghĩa vụ pháp lý thành động lực phát triển kinh tế tuần hoàn thực chất.
Khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế: Cần cơ chế miễn, giảm nghĩa vụ EPR
Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ hướng tới mô hình tăng trưởng xanh, việc sửa đổi, hoàn thiện thể chế pháp luật về bảo vệ môi trường có ý nghĩa chiến lược. Tại văn bản góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam (VBA) đánh giá cao định hướng cải cách của dự thảo Luật, trong đó, nhấn mạnh việc phân quyền cho địa phương và cắt giảm thủ tục hành chính sẽ tháo gỡ nhiều rào cản cho sản xuất kinh doanh. Mặc dù vậy, để Luật sửa đổi lần này thực sự tạo động lực cho bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR) tại Điều 54 cần được thiết kế tiệm cận thực tiễn và chuẩn mực quốc tế.
Một trong những nội dung cốt lõi được VBA đặc biệt quan tâm là cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tái sử dụng vật liệu. Theo Hiệp hội, mục tiêu cuối cùng của EPR không chỉ là thu gom rác thải, mà quan trọng hơn là duy trì vòng tuần hoàn vật liệu trong nền kinh tế. Để khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào công nghệ tái chế chất lượng cao, chính sách cần có cơ chế ưu đãi tương ứng với mức độ sử dụng nguyên liệu tái chế trong sản phẩm và bao bì.
Cụ thể, VBA kiến nghị nghiên cứu cơ chế miễn hoặc giảm nghĩa vụ EPR đối với các loại bao bì được sản xuất từ vật liệu tái chế, trong đó có nhựa tái chế an toàn dùng cho thực phẩm (rPET), tương ứng với tỷ lệ vật liệu tái chế được đưa vào sản xuất. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với kinh nghiệm quốc tế, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp gia tăng sử dụng nguyên liệu tái chế đạt tiêu chuẩn, nhất là đối với bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm và đồ uống.
Đối với những vật liệu có giá trị tái chế cao và khả năng thu gom tốt như lon nhôm, VBA đề xuất một giải pháp linh hoạt: cho phép doanh nghiệp thực hiện một hoặc một số công đoạn tái chế ở nước ngoài trong trường hợp Việt Nam chưa có đủ công nghệ để hoàn thiện chu trình khép kín. Sau khi xử lý tại nước ngoài, nguyên liệu đã qua xử lý sẽ được tái nhập khẩu để tiếp tục phục vụ sản xuất trong nước. Để bảo đảm kiểm soát chặt chẽ, Chính phủ được đề nghị quy định cụ thể về điều kiện, hồ sơ, thủ tục kiểm tra và xác nhận quá trình này.
Một vấn đề thiết thực khác được VBA đề xuất là xây dựng cơ chế công nhận lượng bao bì được thu hồi thông qua hệ thống thu mua phế liệu, ve chai vào tỷ lệ tái chế bắt buộc. Thực tế hiện nay, nhiều doanh nghiệp chủ động thực hiện thu hồi hoặc thuê đơn vị thu gom, tái chế bao bì. Tuy nhiên, đối với lượng lon nhôm, chai thủy tinh được thu hồi qua hệ thống thu mua phế liệu phi chính thức, dự thảo chưa có cơ chế và chứng từ tối thiểu để ghi nhận.
VBA kiến nghị quy định các loại chứng từ đơn giản, khả thi như biên bản giao nhận và xác nhận khối lượng của đơn vị tái chế tiếp nhận. Việc này vừa giúp doanh nghiệp thực hiện đầy đủ trách nhiệm EPR, vừa góp phần đưa hoạt động thu gom, tái chế đang diễn ra trong thực tế vào hệ thống quản lý chính thức của Nhà nước.
Lộ trình thực hiện phù hợp với đặc tính kỹ thuật và năng lực thị trường
Đáng chú ý, đối với bao bì thủy tinh, nhất là chai rượu, VBA cho rằng năng lực tái chế trong nước hiện còn hạn chế. Trong khi đó, cơ chế EPR đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao về tỷ lệ tái chế bắt buộc.
Do vậy, Hiệp hội đề nghị xây dựng lộ trình thực hiện theo từng giai đoạn: Giai đoạn trước mắt: Áp dụng mô hình kết hợp giữa đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và tổ chức tái chế trên cơ sở tự nguyện.
Giai đoạn tiếp theo: Từng bước áp dụng ngưỡng tái chế tối thiểu và tiến tới tổ chức tái chế bắt buộc hoàn toàn khi điều kiện thị trường, công nghệ và hạ tầng đáp ứng.
Bên cạnh đó, VBA kiến nghị tỷ lệ tái chế bắt buộc phải được xác định dựa trên đặc tính kỹ thuật của từng loại bao bì, khả năng thu gom, công nghệ tái chế, tính khả thi về kinh tế và thị trường đầu ra. Đặc biệt, với những loại bao bì có giá trị thu hồi thấp hoặc khó tái chế như nhựa mềm đa lớp, cần có lộ trình riêng.
Theo đó, Hiệp hội đề xuất không điều chỉnh tăng tỷ lệ tái chế bắt buộc quá 5% trong mỗi chu kỳ. Cách tiếp cận này, theo VBA, sẽ giúp doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị nguồn lực, đồng thời bảo đảm các mục tiêu về bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn được triển khai thực chất, phù hợp với năng lực của thị trường Việt Nam.
Nhìn nhận EPR từ góc độ tạo động lực thay vì nghĩa vụ tài chính
Đưa ra quan điểm về việc nâng cao tính hiệu quả của chính sách, ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường nhấn mạnh: "EPR không nên chỉ được nhìn nhận là nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp mà cần trở thành cơ chế tạo động lực thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn. Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom, tái chế".
Theo dự thảo định hướng từ Cục Môi trường, vai trò của khu vực tư nhân trong thực hiện EPR sẽ được tăng cường, trong khi Nhà nước tập trung vào xây dựng chính sách, khung pháp lý và cơ chế giám sát. Dự thảo Luật cũng đề xuất lộ trình tiến tới bỏ hình thức đóng góp tài chính để hoàn thành trách nhiệm tái chế. Theo đó, nhà sản xuất, nhập khẩu sẽ phải trực tiếp tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng hoặc thực hiện thông qua đơn vị tái chế hay Tổ chức trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO)."
Có thể thấy, EPR là công cụ quan trọng giúp chuyển trách nhiệm đối với sản phẩm, bao bì sau sử dụng về phía nhà sản xuất, nhập khẩu. Trách nhiệm này cần được xem xét xuyên suốt vòng đời sản phẩm - từ khâu thiết kế, lựa chọn vật liệu cho đến thu gom và tái chế. Việc tiếp thu các kiến nghị thực tế từ doanh nghiệp sẽ giúp chính sách vừa bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước, vừa thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn phát triển bền vững tại Việt Nam.
Theo đại diện Cục Môi trường, cơ chế EPR được luật hóa từ năm 2020 và có hiệu lực từ năm 2022. Sau vài năm thực hiện, một số bất cập đã xuất hiện, đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện theo hướng tăng trách nhiệm trực tiếp của nhà sản xuất, nhập khẩu, đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn để bảo đảm tính khả thi. Theo định hướng sửa đổi, trọng tâm không chỉ là quy định rõ nghĩa vụ mà còn phải tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện được trách nhiệm thu hồi, tái chế trên thực tế.
Một trong những định hướng đáng chú ý là chuyển mạnh từ cơ chế đóng góp tài chính sang nâng cao trách nhiệm trực tiếp của nhà sản xuất, nhập khẩu trong thu hồi và tái chế sản phẩm, bao bì sau sử dụng. Theo hướng này, doanh nghiệp không chỉ thực hiện nghĩa vụ tài chính mà phải chủ động tham gia sâu hơn vào toàn bộ quá trình thu hồi, tái chế, qua đó gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với hiệu quả xử lý chất thải trên thực tế.
Để bảo đảm tính khả thi, dự thảo đang mở rộng các phương thức thực hiện trách nhiệm tái chế trong giai đoạn chuyển tiếp, từ tự tổ chức thu hồi, tái chế, thuê đơn vị chuyên môn đến ủy quyền cho tổ chức trách nhiệm nhà sản xuất (PRO). Với những sản phẩm, bao bì mà hạ tầng tái chế trong nước chưa đáp ứng, cơ quan soạn thảo cũng tính tới các phương án linh hoạt hơn nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để thị trường tái chế từng bước phát triển.
Về dài hạn, định hướng đặt ra là từng bước thu gọn phương thức thực hiện để nâng cao hiệu quả quản lý và hạn chế tình trạng né tránh nghĩa vụ. Theo đó, từ năm 2030 đối với nhóm bao bì và từ năm 2033 đối với các nhóm sản phẩm khác, doanh nghiệp dự kiến chủ yếu thực hiện theo hai hình thức là tự tái chế hoặc ủy quyền cho PRO. Phần trách nhiệm chưa hoàn thành cũng có thể được chuyển sang các năm tiếp theo, trong một số trường hợp kéo dài tới 5 năm, qua đó tạo thêm dư địa để doanh nghiệp và thị trường tái chế thích ứng.
Cùng với việc hoàn thiện cơ chế, bài toán hạ tầng thu hồi và năng lực tái chế tiếp tục được đặt ra. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó trong tổ chức thu gom sản phẩm sau sử dụng, nhất là đối với các nhóm có yếu tố chất thải nguy hại, cũng như trong đầu tư cơ sở tái chế. Vì vậy, dự thảo đang hướng tới việc tạo điều kiện để doanh nghiệp phối hợp với hệ thống phân phối, bán lẻ thiết lập các điểm thu hồi, đồng thời tháo gỡ một số rào cản đối với đầu tư cơ sở tái chế.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR - Extended Producer Responsibility) là một cách tiếp cận chính sách môi trường, trong đó trách nhiệm của nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu một loại sản phẩm được mở rộng đến giai đoạn thải bỏ trong toàn bộ vòng đời của sản phẩm đó. Hiểu một cách đơn giản, doanh nghiệp không chỉ có trách nhiệm kinh doanh sản phẩm mà còn phải có nghĩa vụ tài chính hoặc thu gom, xử lý và tái chế sản phẩm/bao bì sau khi người tiêu dùng đã sử dụng xong.
Tại Việt Nam, cơ chế EPR được quy định rõ tại Luật Bảo vệ Môi trường và tiếp tục được hoàn thiện qua các văn bản pháp lý mới như Nghị định 110/2026/NĐ-CP.
Trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì: Áp dụng cho các sản phẩm có khả năng tái chế (như bao bì nhựa/giấy/kim loại, pin - ắc quy, đồ điện tử, săm lốp, ô tô, xe máy). Doanh nghiệp có thể tự tổ chức tái chế hoặc ủy quyền thông qua các tổ chức đại diện (PRO).
Trách nhiệm xử lý chất thải: Áp dụng cho các sản phẩm chứa chất độc hại, khó tái chế hoặc gây khó khăn cho việc thu gom (như thuốc bảo vệ thực vật, tã bỉm, kẹo cao su, một số loại nhựa sử dụng một lần). Doanh nghiệp phải đóng góp tài chính trực tiếp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ xử lý.
Cục Môi trường đối thoại với doanh nghiệp để hoàn thiện chính sách về môi trường
VOV.VN - Cục Môi trường trực tiếp đối thoại với đại diện các hiệp hội doanh nghiệp, lắng nghe, nắm bắt thông tin và tiếp thu những ý kiến đóng góp để nhằm hoàn thiện hơn nữa Dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020.
