Chè Lai Châu vì đâu đến nỗi…

Dạo một vòng quanh khu vực thị xã Lai Châu, chỗ nào chúng tôi cũng bắt gặp những nương chè mọc xen cỏ dại. Mùa này cỏ lào ra hoa, nhiều nơi những bụi cỏ xoè rộng “nuốt chửng” đồi chè vào lòng.

Cây chè bị bỏ mặc, ngọn cao ngọn thấp khép nép dưới bóng che của cỏ. Nhiều năm trước, sản phẩm chè là mặt hàng mũi nhọn, chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế của tỉnh Lai Châu. Hai vùng chè lớn là Tam Đường và Tân Uyên đều cho ra đời những sản phẩm chè có chất lượng. Cây chè vì thế được người nông dân chăm bẵm, cắt tỉa xanh ngút ngàn tầm mắt. Chè tạo ra thu nhập chính cho người nông dân và góp phần xóa đói giảm nghèo.

Những năm gần đây, cây chè Lai Châu không còn giữ được thương hiệu trên thị trường. Toàn tỉnh có gần 3200 ha chè thì có trên 600 ha người dân bỏ hoang không chăm sóc. Từ vị thế của một sản phẩm có thương hiệu, có chỗ đứng trên thị trường, nay chè Lai Châu không thể tự đứng vững.

Loạn giống...

Cùng chúng tôi thăm đồi chè bản Sin Páo Chải, xã Nậm Loỏng, thị xã Lai Châu, đưa tay trên những búp chè cứng giòn, xanh có, đỏ có, gương mặt ông Hà Văn Um- Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Lai Châu không giấu được nét buồn.

Người dân Lai Châu không còn mặn mà với việc trồng chè

Ông Um cho biết: cây chè được người dân Lai Châu trồng đại trà hơn 40 năm nay (chưa kể ở các huyện núi cao như Sìn Hồ, Phong Thổ có những gốc chè cổ thụ cả trăm năm tuổi). Trong ngần ấy năm, người ta chứng kiến sự “lên đời” của hàng chục giống chè qua từng thời kỳ, những năm đầu trồng chè, Lai Châu nhập ồ ạt giống chè Trung du, chè Phú hộ 1 (PH1), rồi sau này là giống chè Shan thường; Shan tuyết; chè LT1, LT2 đều có cả. Thậm chí ngay trong cùng một đồi chè có khi xuất hiện đủ giống chè khác nhau. Điều đáng nói những người dân ở đây không biết mình đang gieo trồng giống chè gì. Buồn hơn thế. Có lần ông Lê Trọng Quảng- Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu đã từng khẳng định: ngay cả một số cán bộ nông nghiệp của tỉnh cũng không phân biệt nổi cây chè giống.

Việc nhập giống chè được giao cho các công ty đơn lẻ, những đơn vị này đi gom giống ở nhiều nơi khu vực phía bắc về Lai Châu khiến đồng chè đa dạng về giống, vùng nguyên liệu trở nên “hỗn độn” với các sản phẩm chè khác nhau, từ đó chất lượng chè không đồng nhất.

“Bóc lột” cây chè khi được giá...

Bị “bóc lột” khi được giá và bị người nông dân quay lưng bỏ mặc khi chè mất giá, đó là “số phận” của cây chè Lai Châu. Một thực tế tưởng như bình thường, dễ hiểu nhưng ngẫm sâu xa mới thấy “đắng chát” giống như vị chè Lai Châu hôm nay.

Riêng vụ chè năm nay có lúc bán được 7.000đ-8.000đ/kg. Được giá, người hái chè ở Lai Châu không ngần ngại bẻ cả nhành cây (7-10 lá) trong khi những vùng khác chỉ hái búp chè (lá 1đến lá 3).

Cách hái này đã “bóc lột” thái quá cây chè, khiến cây bị suy kiệt, sức bật của búp chè không còn được duy trì, còn sản phẩm hái về bị già, chất lượng không đảm bảo.

Nhưng khi chè mất giá, lập tức hàng ngàn ha cây chè bị bỏ mặc, không người chăm sóc, ngọn cao ngọn thấp và khô cứng. Nhiều diện tích chè ở Lai Châu có trong thống kê của Sở NN&PTNT tỉnh, nhưng trên thực tế nó đã bị bỏ hoang hoá, nhiều diện tích thậm chí không còn nhận ra trước đây đã có cây chè tồn tại trên đó.

Ở Lai Châu có các doanh nghiệp chế biến chè như: Công ty chè Tam Đường, Công ty cổ phần chè Than Uyên, hợp tác xã Thành Giang… và gần 20 cơ sở sản xuất nhỏ. Không có doanh nghiệp nào trong số những cái tên nêu trên đủ sức “cáng đáng” cho vùng chè Lai Châu. Tất cả những bấp bênh này càng khiến cho vùng chè Lai Châu bết bát.

Giải pháp nào cho chè Lai Châu

Mới đây, UBND tỉnh Lai Châu đã tổ chức Hội nghị bàn giải pháp củng cố và phát triển vùng chè.

Phó chủ tịch tỉnh Lai Châu Lê Trọng Quảng khẳng định: “phải quy hoạch lại vùng chè”; “phải quản lý được nguồn gốc giống chè và lựa chọn giống có chất lượng cao đưa vào vùng chè Lai Châu”.

Tỉnh Lai Châu cũng đã bàn về cơ chế thu mua, quản lý nguyên liệu; việc ký kết thỏa thuận giữa người trồng chè và cơ sở chế biến; về trách nhiệm của doanh nghiệp…

Để cải tạo diện tích chè đã xuống cấp, tỉnh Lai Châu đang nghiên cứu phương án hỗ trợ kinh phí cho nông dân trồng chè mới và trồng tái canh thuộc vùng nguyên liệu với các giống chè có giá trị. Hỗ trợ làm đường giao thông nối từ trục giao thông chính tới vùng sản xuất, đường giao thông nội vùng.

Ông Vũ Ngọc Sang - Giám đốc Công ty Cổ phần Chè Than Uyên có ý kiến: việc các cơ sở sản xuất chè nhỏ lẻ phát triển rất nhiều tại Lai Châu mà không có sự giám sát chặt chẽ về chất lượng sản phẩm là một trong những nguyên nhân làm chất lượng chè Lai Châu xuống cấp. Ông Sang cũng khẳng định, muốn củng cố và phát triển vườn chè phải gắn chặt quyền lợi của người nông dân với cây chè.

Với những cố gắng và hướng đi của tỉnh Lai Châu và lợi thế của khí hậu, thổ nhưỡng Tây Bắc, với kinh nghiệm nhiều năm trồng chè của người dân, hy vọng người trồng chè ở Lai Châu sẽ có thu nhập cao và ổn định từ cây chè. Còn những người “sành” chè vẫn mong có ngày được thưởng thức hương vị chè đặc sản như Bát Tiên, Vân Du, Ô Long, Long Tỉnh, Kim Uyên, Ngọc Thuý... ngay trên mảnh đất Lai Châu hùng vĩ./.