Chiến dịch 500 ngày đêm: Công nghệ tiếp sức hành trình tìm kiếm liệt sĩ

Từ chiến trường cũ, cánh rừng đến các nghĩa trang và kho tư liệu cách xa hàng nghìn km, công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính liệt sĩ đang được hỗ trợ bởi nhiều phương pháp mới. Số hóa hồ sơ, phục dựng tài liệu, khai thác dữ liệu lịch sử, xác định tọa độ và giám định ADN đang mở thêm hướng tiếp cận, góp phần rút ngắn hành trình đưa các liệt sĩ trở về.

Theo báo cáo “Chiến dịch 500 ngày đêm”, từ ngày 15/3 đến nay, các lực lượng đã tìm kiếm, quy tập 1.715 hài cốt liệt sĩ, đạt 24,5% kế hoạch; trong đó 691 hài cốt trong nước, 174 tại Lào và 850 tại Campuchia. Lực lượng chức năng cũng phát hiện, quy tập 13 mộ liệt sĩ tập thể tại Tuyên Quang và TP.HCM.

Kết quả cho thấy công tác tìm kiếm đang được triển khai trên nhiều địa bàn, với cách tiếp cận ngày càng kết hợp giữa kinh nghiệm thực địa, nhân chứng, dữ liệu lịch sử, công nghệ số và các phương pháp khoa học hiện đại.

Từ dấu tích chiến trường đến dữ liệu số

Ở những địa bàn từng là chiến trường, việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn là công việc đặc biệt gian nan. Thời gian làm thay đổi địa hình, nhiều khu vực được cải tạo, xây dựng hoặc phủ lên những lớp đất mới. Trong khi đó, tại các nghĩa trang, việc xác định danh tính liệt sĩ cũng đặt ra những yêu cầu riêng, đòi hỏi đối chiếu hồ sơ, thông tin mộ phần và kết quả giám định ADN. Mỗi dữ liệu về nơi hy sinh, nơi an táng hay đơn vị chiến đấu vì thế đều có thể trở thành manh mối quan trọng.

Đại úy Cao Huy Hiệp, Phó Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn Bộ binh 5, Trung đoàn Bộ binh 692, Sư đoàn Bộ binh 301, Bộ Tư lệnh Thủ đô Hà Nội - đơn vị đang thực hiện lấy mẫu hài cốt tại Nghĩa trang Mai Dịch để phục vụ giám định ADN, xác định danh tính 469 liệt sĩ chưa có thông tin, cho biết: đây là lần đầu đơn vị thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Những ngày đầu, cán bộ, chiến sĩ gặp không ít bỡ ngỡ do chưa có kinh nghiệm.

“Đây là một niềm vinh dự cũng như trách nhiệm, thể hiện ý nghĩa sâu sắc của những thế hệ đi sau trong việc tri ân, tưởng nhớ cha anh và thế hệ đi trước. Khi thực hiện nhiệm vụ, anh em đều rất quyết tâm, động viên nhau phải cố gắng và có trách nhiệm để hoàn thành, thậm chí vượt tiến độ, chỉ tiêu được giao”, Đại úy Hiệp chia sẻ.

Tại các nghĩa trang, khó khăn không chỉ nằm ở việc xác định đúng vị trí mà còn ở điều kiện địa chất. Có nơi, lực lượng phải đào sâu gần 3 mét mới tiếp cận được phần mộ. Nhiều lớp bê tông được bổ sung sau các lần tôn tạo khiến việc đào tìm trở nên phức tạp. Ở những vị trí khác, đất cát, đất pha cát hoặc nước ngầm xuất hiện khi đào sâu, làm tăng nguy cơ sạt lở.

“Quá trình thực hiện nhiệm vụ gặp nhiều khó khăn và nguy hiểm nhất định. Anh em phải thường xuyên vận dụng linh hoạt, chủ yếu sử dụng công cụ lao động đơn giản, sức người và kinh nghiệm là chính”, Đại úy Hiệp cho hay.

Tại Tuyên Quang, bài toán còn khó hơn khi nhiều khu vực tìm kiếm nằm trên địa bàn từng diễn ra các trận chiến ác liệt. Thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang cho biết, theo thống kê, trên mặt trận Vị Xuyên vẫn còn hơn 1.000 liệt sĩ chưa được tìm thấy.

Đội tìm kiếm đã được tăng cường lực lượng để thực hiện chiến dịch, đồng thời phối hợp với dân quân địa phương. Tuy nhiên, để xác định chính xác vị trí cần tìm, thông tin từ những người từng trực tiếp chiến đấu vẫn có giá trị đặc biệt.

“Chúng tôi mong các cựu chiến binh từng tham gia chiến đấu ở mặt trận Vị Xuyên cung cấp thêm nhiều thông tin, đặc biệt là những thông tin chính xác để chúng tôi có cơ sở khảo sát, xác minh và tổ chức lực lượng tìm kiếm”, Thượng tá Bùi Phú Vinh nói.

Chính tại đây, công nghệ và dữ liệu lịch sử có thể trở thành cầu nối giữa thông tin của nhân chứng với hiện trường. Một lời kể về trận đánh, một tọa độ cũ, một danh sách đơn vị hay một tài liệu được lưu trữ từ thời chiến tranh khi được số hóa, đối chiếu với các nguồn khác có thể giúp khoanh vùng địa điểm cần khảo sát.

Một hướng tiếp cận đáng chú ý hiện nay là khai thác các hồ sơ chiến tranh do phía Mỹ lưu giữ. Đại tá, nhà báo Đặng Vương Hưng, thành viên Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh”, cho biết, những tài liệu được gọi là “kỷ vật, di vật” thực chất là các “hồ sơ chứng tích”.

Sau các trận đánh, nhiều tài liệu thu giữ trên thi thể bộ đội miền Bắc và quân giải phóng như thư, nhật ký, ảnh, giấy khen, giấy tờ quân đội… được chụp lại và lưu trữ dưới dạng microfilm. Khi nguồn tư liệu được chuyển giao cho Texas Tech và số hóa, các nhà nghiên cứu Việt Nam có thêm dữ liệu để đối chiếu, phát hiện những trận đánh, đơn vị và trường hợp hy sinh từng chưa được ghi chép đầy đủ.

Công nghệ không chỉ giúp lưu trữ mà còn hỗ trợ phục dựng tư liệu. Các bản microfilm được phóng lớn, làm rõ nét chữ, màu giấy và dấu trên giấy tờ, qua đó giúp khai thác những thông tin mà tài liệu gốc đã xuống cấp theo thời gian.

Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, Trung tâm Lưu trữ của Texas Tech hiện lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu về Việt Nam, trong đó khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến bộ đội miền Bắc và Quân giải phóng. Phần lớn đã được số hóa, với hơn 261.000 hồ sơ: “Đây là một khối lượng khổng lồ. Chúng tôi từng tính rằng nếu mỗi ngày giới thiệu một hồ sơ thì với hơn 264.000 hồ sơ, phải mất khoảng 715 năm mới có thể giới thiệu hết”.

Từ kho dữ liệu này, nhóm nghiên cứu tập trung vào những thông tin có khả năng phục vụ 3 mục tiêu: xác định danh tính người mất tích, trao trả hồ sơ chứng tích cho thân nhân và xác định tọa độ, thông tin về nơi chôn cất để phục vụ tìm kiếm.

Trong hơn 6 tháng, nhóm đã xác định khoảng 1.500 danh tính quân nhân bộ đội miền Bắc và cán bộ kháng chiến miền Nam xuất hiện trong hồ sơ. “Đó là việc xác định danh tính và trả lại danh tính, cũng là trả lại danh dự cho người lính”, ông Hưng nói.

ADN mở thêm cơ hội trả lại tên cho liệt sĩ

Nếu dữ liệu lịch sử giúp xác định đơn vị, địa bàn và trận đánh liên quan, thì giám định ADN cung cấp căn cứ khoa học để xác định danh tính hài cốt. Đây là nội dung quan trọng của Chiến dịch 500 ngày đêm, với việc thu nhận mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ trên toàn quốc để xây dựng nguồn dữ liệu đối chiếu.

Với hài cốt chưa rõ danh tính, ADN có thể được so sánh với mẫu của thân nhân để tìm sự phù hợp. Tuy nhiên, ADN chỉ phát huy hiệu quả khi kết nối với dữ liệu về đơn vị, địa điểm, thời gian hy sinh, hồ sơ quân nhân và nhân chứng.

Vì vậy, phương pháp mới là kết hợp nhiều nguồn thông tin: hồ sơ lịch sử xác định con người, địa điểm; nhân chứng kiểm chứng ký ức; khảo sát thực địa khoanh vùng; ADN cung cấp căn cứ khoa học để xác định danh tính.

Tại Lộc Ninh, cách tiếp cận này cho thấy hiệu quả rõ nét. Nơi đây từng là căn cứ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam và Chính phủ Cách mạng Lâm thời; một số khu vực đã phát hiện hơn 200, gần 300 hài cốt, trong khi sân bay Lộc Ninh được cho là còn nhiều hài cốt chưa quy tập.

Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, hồ sơ phía Mỹ có thể cung cấp manh mối về trận đánh, mộ tập thể và nơi có thương vong lớn, nhưng cần đối chiếu thêm nhân chứng, tọa độ, địa hình và các nguồn dữ liệu khác. Nhóm nghiên cứu cũng kết nối thông tin trên mạng xã hội để tìm nhân chứng, phỏng vấn họ hoặc thân nhân, đồng đội theo phương pháp lịch sử truyền khẩu.

Các hồ sơ được số hóa, lưu trữ như dữ liệu khoa học để phục vụ nghiên cứu lâu dài. Trong khi nhiều nhân chứng nay đã 75-80 tuổi, việc thu thập và bảo tồn ký ức chiến tranh càng cấp thiết.

“Đây không phải công việc của một thế hệ mà là công việc của nhiều thế hệ”, Đại tá Đặng Vương Hưng nói.

Thực tế triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm cho thấy công nghệ không thay thế con người trên hiện trường, nhưng đang giúp những người tìm kiếm có thêm công cụ để đi đúng hướng. Từ dữ liệu số, hồ sơ microfilm, thông tin nhân chứng, tọa độ đến mẫu ADN, mỗi nguồn thông tin khi được kết nối đều có thể góp phần thu hẹp phạm vi tìm kiếm và tăng khả năng xác định danh tính.

Đây cũng là bước chuyển quan trọng trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ: từ những manh mối rời rạc sang hệ thống dữ liệu có thể lưu trữ, đối chiếu và khai thác lâu dài. Mục tiêu cuối cùng vẫn là đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, nhưng con đường thực hiện ngày càng dựa nhiều hơn vào khoa học, công nghệ và sự kết nối của nhiều nguồn thông tin.

“May mắn là căn cứ vào các yếu tố khoa học trong những hồ sơ này, chúng đã hỗ trợ rất nhiều cho các cuộc tìm kiếm trong Chiến dịch 500 ngày đêm”, ông Hưng nói.

Với những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm, mỗi kết quả xác định danh tính không chỉ là một thành công về mặt chuyên môn. Đó còn là cơ hội khép lại một hành trình chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ và khi những dữ liệu của quá khứ được kết nối với công nghệ hôm nay, cơ hội tìm lại những người đã nằm xuống càng được mở rộng.

Điện Biên bàn giao đợt 4 với 876 mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN

VOV.VN - Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Điện Biên vừa tổ chức bàn giao 876 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ để phục vụ giám định ADN, xác định danh tính các liệt sĩ.