Chưa bề nào yên

Ở bản Nậm Tôm, hàng chục nhà sàn bê tông vắng chủ lâu ngày, mặc cho nắng gió, rêu mốc và cỏ dại. Rẽ cỏ tìm lối vào một căn nhà, trong nhà bốn bề lặng thinh, hoang vắng...

Từ ngày 9 đến 17/2/2009, Đoàn Giám sát của UBTVQH đã tiến hành giám sát việc di dân tái định cư công trình Thuỷ điện Sơn La. Tại Phiên họp thứ 19 của UBTVQH vào giữa tháng 4/2009, Báo cáo của Đoàn giám sát nêu rõ: Ghi nhận những nỗ lực của Chính phủ, chính quyền và nhân dân 3 tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu trong công tác di dân tái định cư thuỷ điện Sơn La. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, chất lượng quy hoạch chưa cao, phần lớn các khu, điểm tái định cư việc triển khai các nội dung chưa đồng bộ, chất lượng chưa đạt yêu cầu. Công tác thu hồi đất, giao đất, tổ chức lại sản xuất, lập phương án sản xuất chưa được quan tâm đúng mức, chậm thực hiện…

Rẽ cỏ tìm lối vào… nhà tái định cư!

Chính phủ đặc biệt quan tâm đến công tác tái định cư công trình thuỷ điện Sơn La. Tại văn bản số 843 CP/NN ngày 19/9/2001 và văn bản số 1065 CP/NN ngày 19/11/2001, Chính phủ cho phép tỉnh Lai Châu xây dựng khu tái định cư mẫu Si Pa Phìn ở huyện Mường Lay và tỉnh Sơn La xây dựng khu tái định cư mẫu Tân Lập ở huyện Mộc Châu. Từ việc xây dựng khu tái định cư mẫu rút ra những bài học kinh nghiệm để người dân tái định cư di dời đến nơi ở mới phải “Tốt hơn hoặc bằng nơi ở cũ”. Thế nhưng khi triển khai, các cấp thực hiện đã làm sai lệch chủ trương đúng, gây ra những hậu quả và tổn hại đáng kể.

Khu tái định cư mẫu Tân Lập ở huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La, xây dựng từ năm 2002, hình thành 6 điểm tái định cư tập trung gồm bản Nà Tân, bản Hoa 2, bản Dọi 2, bản Nặm Khao, bản Nậm Tôm và tiểu khu Pa Hía. Tất cả 6 điểm tái định cư đều theo một bài bản y hệt nhau: Tìm chỗ đất thuận tiện, san ủi mặt bằng chia lô, làm nền. Nhà ở cho hộ tái định cư thiết kế theo kiểu nhà sàn cột bê tông, nhà san sát nhau, giống như một dãy phố trên núi, trơ trọi, không vườn tược, không một bóng cây xanh. Nhà cột bê tông, tường xây gạch, mái lợp bằng tôn hoặc bằng phi prô xi măng, mùa đông thì lạnh lẽo, mùa hè thì nóng như chảo rang. Chúng tôi tới khu tái định cư mẫu Tân Lập, những ngôi nhà sàn bê tông ở bản Nà Tân đã hư hỏng, xuống cấp trầm trọng. Trần thì bong tróc, tường loang lổ do ngấm nước mưa. Nước thải không chỗ thoát lênh láng dưới sàn nhà. ở bản Nậm Tôm, hàng chục nhà sàn bê tông vắng chủ lâu ngày, mặc cho nắng gió, rêu mốc và cỏ dại. Rẽ cỏ tìm lối vào một căn nhà, trong nhà bốn bề lặng thinh, hoang vắng rợn người.

Vui ít, buồn nhiều… 

Theo báo cáo số 41/BC-TDC ngày 14/4/2009 của Ban Quản lý dự án Di dân tái định cư huyện Mộc Châu thì trong tổng số 441 hộ đã có 137 hộ bỏ khu Tái định cư mẫu Tân Lập quay về quê cũ ở vùng lòng hồ.

Lặp lại cái mẫu Tân Lập, điểm tái định cư Pu Pau, xã Chiềng Sơn (cũng tại huyện Mộc Châu) xây dựng trên một triền đồi. Nhìn từ xa, bản mới trông như một khu ruộng bậc thang với 3 bậc, đỏ quạch màu đất mới, bụi bay mờ mịt, chẳng có một bóng cây xanh. Điểm tái định cư Pu Pau có 37 hộ sống ở huyện Mường La mới chuyển về. Gia đình nào cũng thấy nhớn nhác, lo toan đủ thứ, đứng ngồi không yên. Bà Tô Thị Cam, Bí thư chi bộ Tiểu khu 1, người sống tại đây gần 30 năm cứ cám cảnh mãi về điều kiện ăn ở của những người dân mới chuyển về. Bà nói: “Lo nhất là về mùa mưa, nước suối lên cao, các cháu đi học phải đi qua đập tràn, trơn trượt, nguy hiểm đến tính mạng…” .

Tại khu tái định cư mẫu Tân Lập, những ngôi nhà sàn bê tông ở bản Nà Tân đã hư hỏng, xuống cấp trầm trọng. Trần thì bong tróc, tường loang lổ do ngấm nước mưa. Nước thải không chỗ thoát lênh láng dưới sàn. ở bản Nậm Tôm, hàng chục nhà sàn bê tông vắng chủ lâu ngày, mặc cho nắng gió, rêu mốc và cỏ dại. Rẽ cỏ tìm lối vào một căn nhà, trong nhà bốn bề lặng thinh, hoang vắng rợn người.

Ngược lên tỉnh Điện Biên, chúng tôi thấy tình hình các khu tái định cư cũng trong cảnh “vui ít, buồn nhiều”. Tại thị xã Mường Lay, địa bàn trọng điểm về công tác di dân của tỉnh Điện Biên, cả thị xã như một công trường, chỗ nào cũng thấy đang san ủi tạo mặt bằng làm nhà. Gần một năm qua, 100 hộ dân của bản Hốc phải dựng lều lán bên dòng suối Nậm Lay. Lòng suối Nậm Lay vẫn còn những tảng đá lớn, dấu vết của trận lũ quét kinh hoàng năm 1990 làm hàng trăm người chết và bị thương. Tiến độ thi công khu tái định cư chậm, người dân phải sống tạm bên bờ suối, nhớ lại chuyện lũ quét năm xưa mà kinh. Chị Tòng Thị Kim, ở bản Hốc, thị xã Mường Lay, tỉnh Điện Biên, nói: “Hiện nay đời sống của người dân ở đây rất khó khăn, tiền thưởng di chuyển đúng tiến độ chúng tôi cũng chưa được. Nhiều người không có tiền làm nhà sàn, mà ở đây thì rất sợ mưa lũ”.

Đi khắp các khu tái định cư trên địa bàn tỉnh Lai Châu, đâu đâu cũng thấy ái ngại cho người di cư. Làng bản ở vùng rừng mà không cây cối, nơi thì chênh vênh trên sườn đồi trọc, chỗ thì trơ trọi giữa bãi đất hoang. Nhà cửa, trông bề ngoài rõ là khang trang, cột bê tông, tường xây, mái lợp phi prô xi măng. Khu tái định cư mang tên Bản Mới ở xã Chăn Nưa, huyện Sìn Hồ, 50 hộ dân chuyển từ xã Chiềng Chăn về đã gần một năm nay nhưng điện vẫn chưa có, nước sinh hoạt lúc có lúc không nên nhiều khi cả bản phải dùng nước khe suối. Đường vào bản thì xói lở, gập ghềnh. Anh Lò Văn Phe tâm sự: “Tôi mong cấp trên quan tâm đầu tư đường điện cho chúng tôi, để buổi tối có điện dùng. Hiện nay, bể nước sinh hoạt thì có nhưng nước thì lúc có lúc không, nên chúng tôi vẫn phải dùng nước trong khe suối”.

Lãnh đạo tỉnh nói gì?

“Khối lượng công việc quá lớn, các khu tái định cư hồ sơ, thủ tục rất phức tạp. Thủ tục quyết toán cũng rất phức tạp. Công việc thì nhiều, cán bộ hiểu biết công việc lại ít, nên rất khó khăn cho chúng tôi”. Ông Hoàng Chí Thức, Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La

Từ Sơn La tới Điện Biên ngược lên Lai Châu, qua các khu, điểm tái định cư đều thấy ngổn ngang những điều chưa ổn. Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tái định cư nêu rõ, phải đặc biệt chú trọng đến việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc khi triển khai xây dựng nhà ở cũng như hệ thống hạ tầng cơ sở các khu tái định cư. Thế nhưng, cả 3 tỉnh Lai Châu, Điện Biên, Sơn La đã không thực hiện mà áp dụng xây dựng khu tái định cư theo tiêu chuẩn nông thôn về đất ở, về xây dựng cơ sở hạ tầng tập trung. Vì vậy, dẫn đến tình trạng “đô thị hoá nông thôn” miền núi, khu tái định cư không phù hợp với tập quán sinh sống, văn hoá và trình độ phát triển của bà con nông dân vùng dân tộc thiểu số Tây Bắc. Đã thế, nhiều nơi, dân chuyển về ở từ lâu nhưng trường học, trạm y tế, nhà văn hoá chậm được xây dựng. Công trình nước sinh hoạt, đường giao thông, trạm biến áp… thi công ngày này qua ngày khác mà mãi vẫn không hoàn thiện. Bà con chuyển đến nơi ở mới, sống trong cảnh “bề nào thì cũng chưa yên bề nào”.

Giải thích về tiến độ thực hiện dự án chậm, chưa đồng bộ, được mặt này, thiếu mặt kia so với quy hoạch và kế hoạch hằng năm, ông Hoàng Chí Thức, Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La, nêu ra các loại nguyên nhân: “Khối lượng công việc quá lớn, các khu tái định cư hồ sơ, thủ tục rất phức tạp. Thủ tục quyết toán cũng rất phức tạp. Công việc thì nhiều, cán bộ hiểu biết công việc lại ít, nên rất khó khăn cho chúng tôi”.

Giải thích về hiện trạng yếu kém của cơ sở hạ tầng các khu tái định cư ảnh hưởng đến chất lượng tái định cư và đời sống nhân dân sau tái định cư, ông Lê Trọng Quảng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu phân bua: “Nhiều công trình, dự án thành phần còn thi công chậm do đa số các điểm tái định cư nằm ở vùng sâu, vùng xa. Hiện UBND tỉnh chỉ đạo Sở Xây dựng kiểm tra kỹ năng lực các nhà thầu, nếu phát hiện ra sai phạm thì đơn vị đó phải chịu hoàn toàn trách nhiệm”.

Theo nhiệm vụ được giao, UBND các tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu vừa là cơ quan chỉ đạo vừa là chủ đầu tư Dự án di dân tái định cư Thuỷ điện Sơn La trên địa bàn quản lý. Thực trạng các khu, điểm tái định cư đã đón người dân về sinh sống đang đặt ra một yêu cầu bức thiết: Các chủ đầu tư phải nghiêm túc rút kinh nghiệm và khắc phục ngay những hạn chế, yếu kém trong xây dựng cơ sở hạ tầng tái định cư cho người dân yên bề với nơi ở mới./.