Từ tri thức tích lũy đến năng lực làm chủ công nghệ

Bối cảnh Việt Nam hiện nay đang bước vào giai đoạn phát triển mới, kỷ nguyên vươn mình với khát vọng bứt phá dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm trụ cột chính. Dù vậy, quốc gia vẫn đối mặt với những khó khăn lớn như: rào cản về thể chế, hạ tầng số/năng lượng còn hạn chế, rủi ro an ninh mạng và thách thức trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để thực sự làm chủ công nghệ.

Trao đổi với phóng viên, GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định: "Vấn đề cốt lõi của khoa học và công nghệ hiện nay không nằm ở những cam kết hay tuyên bố, mà ở năng lực hiện thực hóa thành các sản phẩm cụ thể, tạo ra giá trị thực tiễn cho xã hội. Theo ông, yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tư duy nghiên cứu sang tư duy kiến tạo giá trị, lấy hiệu quả thực tế làm thước đo, đồng thời chủ động đảm nhận những nhiệm vụ khoa học và công nghệ mang tính chiến lược, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước".

Theo GS.TS Trần Hồng Thái, một câu hỏi lớn mà giới khoa học luôn trăn trở là tri thức tích lũy trong phòng thí nghiệm bao giờ có thể chạm đến đời sống thực của người dân. Sau hơn 80 năm phát triển đất nước, với sự hỗ trợ của bạn bè quốc tế, các nhà khoa học Việt Nam đã được đào tạo bài bản trên hầu hết các lĩnh vực nghiên cứu cơ bản. Nền tảng tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ đã tạo điều kiện để Việt Nam không chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài mà còn từng bước làm chủ và phát triển công nghệ của riêng mình, hình thành các sản phẩm mang thương hiệu Việt phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Hiện nay, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam có hơn 2.500 cán bộ khoa học, mỗi năm công bố trên 2.300 công trình quốc tế và đăng ký hơn 100 bằng sở hữu trí tuệ. Quan trọng hơn, đội ngũ này đã bắt đầu làm chủ nhiều công nghệ cụ thể như trí tuệ nhân tạo cho phương tiện tự hành, công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9, sản xuất hydro từ điện phân nước, chế tạo vật liệu pin thế hệ mới và y học cá thể hóa. Đây không còn là hoạt động gia công hay lắp ráp, mà là quá trình làm chủ thực sự từ nền tảng khoa học đến sản phẩm.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu, định hướng phát triển trong thời gian tới là đưa khoa học công nghệ ứng dụng trực tiếp vào các ngành kinh tế mũi nhọn. Nông nghiệp, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản được xác định là những lĩnh vực ưu tiên, bởi đây là nơi gắn với sinh kế của hàng chục triệu người dân. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn để tối ưu hóa sản xuất, cùng với phát triển công nghệ sinh học trong giống và phòng bệnh, đang mở ra khả năng nâng cao năng suất, giảm chi phí và gia tăng giá trị xuất khẩu.

Khoa học công nghệ là động lực chiến lược cho phát triển bền vững

Bên cạnh nông nghiệp, theo GS.TS Trần Hồng Thái, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên cũng đang được chuyển hướng theo chiều sâu giá trị. Với diện tích rừng lớn và đa dạng sinh học cao, Việt Nam có tiềm năng phát triển dược liệu, điển hình là cây thông đỏ chứa hoạt chất Paclitaxel dùng trong điều trị ung thư. "Nếu làm chủ công nghệ chiết tách và bào chế, giá trị kinh tế có thể tăng lên nhiều lần, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân. Nguồn tài nguyên tre cũng đang được nghiên cứu để sản xuất vật liệu mới và sợi sinh học, góp phần phát triển công nghiệp xanh", GS.TS Trần Hồng Thái chia sẻ.

Trong lĩnh vực khoáng sản, việc làm chủ công nghệ chế biến sâu các nguyên tố chiến lược như đất hiếm có thể giúp nâng cao đáng kể giá trị tài nguyên và tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp hiện đại như năng lượng tái tạo và sản xuất thiết bị điện tử. Song song với đó, công nghệ vũ trụ cũng ghi nhận bước tiến quan trọng với việc đưa vào vận hành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam và chuẩn bị phóng vệ tinh LOTUSat-1, phục vụ quản lý tài nguyên, giám sát thiên tai và bảo vệ chủ quyền.

"Ở tầm thể chế, việc đưa Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng thể hiện rõ nhận thức rằng khoa học và công nghệ là trụ cột chiến lược của quốc gia. Điều này phù hợp với định hướng của Tổng Bí thư Tô Lâm về phát triển dựa trên khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Để khoa học thực sự đi vào cuộc sống, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đang thúc đẩy xây dựng thị trường công nghệ, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và đề xuất cơ chế tài chính dài hạn cho các chương trình nghiên cứu. Đồng thời, mô hình liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và địa phương được định hướng phát triển nhằm tạo ra hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh. Một thay đổi quan trọng trong tư duy hội nhập là chuyển từ tiếp nhận sang đồng phát triển công nghệ. Khi các nhà khoa học Việt Nam tham gia từ giai đoạn nghiên cứu cơ bản cùng đối tác quốc tế, họ có thể làm chủ công nghệ từ bên trong và phát triển thành sản phẩm mang thương hiệu Việt. Đây là nền tảng để xây dựng một nền khoa học công nghệ tự chủ và bền vững. Thước đo cuối cùng không phải là lời hứa hay kế hoạch, mà là những sản phẩm cụ thể, những giá trị mang lại cho xã hội và một đội ngũ khoa học đủ năng lực, bản lĩnh và trách nhiệm. Đây chính là con đường để khoa học và công nghệ trở thành động lực then chốt đưa Việt Nam phát triển nhanh và bền vững trong thời kỳ mới", GS. TS Trần Hồng Thái nhấn mạnh.

Khoa học và công nghệ Việt Nam năm 2025: Từ phòng thí nghiệm đến trường quốc tế

VOV.VN - Khoa học và công nghệ (KH&CN) Việt Nam năm 2025 phản ánh bức tranh đa sắc, từ cú hích chính sách với Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đến các dấu ấn công nghệ 5G, y học kỹ thuật cao và những sự kiện mang tầm quốc tế.