Nghịch lý: Thị trường "đói", học sinh... "ngại"

Theo thống kê từ Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ GD-ĐT), một thực tế đáng quan ngại hiện nay là có khoảng 60-65% học sinh phổ thông lựa chọn tổ hợp Khoa học xã hội. Điều này dẫn đến một hệ lụy trực tiếp, nguồn nhân lực chất lượng cao cho khối ngành Khoa học và Kỹ thuật luôn rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng.

PGS.TS Chu Cẩm Thơ, Phó Tổng Giám đốc Đại học Phenikaa cho biết, thống kê cho thấy số lượng sinh viên theo đuổi các ngành STEM (Khoa học - Science, Công nghệ - Technology, Kỹ thuật - Engineering và Toán học - Mathematics) tại Việt Nam hiện nay mới chỉ chiếm khoảng 27-31%. Khi đặt lên bàn cân so sánh với các quốc gia trong khu vực, con số này khiêm tốn hơn rất nhiều so với Malaysia (50%) hay Singapore (46%). Sự thiếu hụt này không chỉ là con số thống kê mà còn là rào cản trực tiếp đối với sự phát triển khoa học kỹ thuật quốc gia trong dài hạn.

Trong khi đó hiện nay có đến 40% doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong việc tuyển dụng lao động có kỹ năng STEM.

"Mỗi năm, thị trường lao động thiếu hụt khoảng 150.000 – 200.000 nhân lực công nghệ. Các lĩnh vực như AI, dữ liệu, kỹ thuật và công nghệ số đang chứng kiến sự thiếu hụt mạnh mẽ nhất. Trong đó, nguồn nhân lực AI hiện tại mới chỉ đáp ứng được xấp xỉ 10% nhu cầu thực tế", PGS.TS Chu Cẩm Thơ nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, bà Đồng Thị Phương Anh, Giám đốc Công ty TNHH Cung ứng Nguồn nhân lực Ocean Connect cho biết, nhu cầu tuyển dụng khối kỹ thuật đang ở mức rất cao do làn sóng chuyển dịch nhà máy của các doanh nghiệp FDI từ Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc... sang Việt Nam. 

Lý giải về nguyên nhân học sinh "ngó lơ" ngành kỹ thuật, bà Phương Anh cho rằng tâm lý "thích làm thầy hơn làm thợ" vẫn còn nặng nề. Nhiều em e ngại công việc kỹ thuật vất vả, ngại môi trường nhà máy nên đổ xô chọn các ngành kinh tế, văn hóa xã hội. Thậm chí, không ít sinh viên sau khi tốt nghiệp ngành kỹ thuật cũng nảy sinh tâm lý "ngại khó" rồi rẽ hướng sang nghề khác dù cơ hội thăng tiến rất rộng mở.

Theo bà Đồng Thị Phương Anh, thực tế, các doanh nghiệp hiện nay đánh giá rất cao chất lượng nhân lực ngành khoa học kỹ thuật của Việt Nam nhờ khả năng thích nghi và tư duy hệ thống rõ ràng. Với những sinh viên mới ra trường, doanh nghiệp luôn có lộ trình đào tạo nâng cao nghiệp vụ từ 6 tháng đến 1 năm để đáp ứng vị trí công việc.

Mức đãi ngộ cho khối ngành này cũng thuộc tốp đầu thị trường. Theo khảo sát, với các lĩnh vực như CNTT, ô tô hay tự động hóa, lương khởi điểm của sinh viên mới ra trường khoảng 12 triệu đồng. Tuy nhiên, chỉ sau 3 năm làm việc, mức lương này có thể tăng vọt lên mức 40 - 50 triệu đồng/tháng.

Không để phòng STEM trong trường học trở thành phòng trưng bày thiết bị

Để hóa giải bài toán "khát" nhân lực ngành khoa học kỹ thuật, PGS.TS Chu Cẩm Thơ cho rằng cần phải thay đổi cách tiếp cận từ sớm, phát hiện sớm và khơi gợi hứng thú, cần giúp học sinh trải nghiệm các mô hình, hình thành kỹ năng STEM và làm quen với nghiên cứu khoa học thông qua các dự án ngay từ bậc phổ thông. Các cơ sở giáo dục đại học cũng cần phải đóng vai trò là "đường băng", tạo ra hệ sinh thái thực hành thực tế để sinh viên sẵn sàng tạo ra giá trị xã hội ngay sau khi tốt nghiệp. Việc định hướng đúng đắn từ bậc phổ thông không chỉ giúp học sinh đón đầu cơ hội nghề nghiệp với mức lương hấp dẫn mà còn là chìa khóa để Việt Nam không bị tụt lại phía sau trong cuộc đua công nghệ toàn cầu.

Về phía trường phổ thông, chia sẻ kinh nghiệm thực tế, thầy Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường THCS Cầu Giấy cho biết, tháng 5/2025, nhà trường được Tổng Bí thư Tô Lâm trao tặng một phòng học STEM hiện đại với đầy đủ thiết bị phục vụ dạy học và nghiên cứu khoa học cho học sinh. Từ đó nhà trường luôn trăn trở làm thế nào để đây không chỉ là một phòng học đẹp, hiện đại, mà thực sự trở thành một không gian học tập sáng tạo để nhiều học sinh được thụ hưởng.

Để thu hút học sinh đến với STEM, thầy Thông cho hay, nhà trường tập trung vào đội ngũ giáo viên, tập hợp các thầy cô giáo thuộc các môn Khoa học Tự nhiên, Công nghệ, Toán học và những giáo viên có kỹ năng công nghệ thông tin tốt để tham gia các hoạt động tập huấn, bồi dưỡng nhằm làm chủ các thiết bị trong phòng STEM. Trong giai đoạn đầu, nhà trường đặt ra mục tiêu các thầy cô phải biết sử dụng thiết bị, biết lắp ráp robot, hiểu được các công nghệ cơ bản. Các hoạt động tập huấn được tổ chức tập trung trong dịp hè để giáo viên có thời gian trải nghiệm và thực hành nhiều hơn. Khi đã có đội ngũ nòng cốt, nhà trường mới bắt đầu mở rộng các hoạt động cho học sinh.

Đối với học sinh, việc đầu tiên là tạo cơ hội để các em được tiếp cận và trải nghiệm phòng STEM. Nhà trường tổ chức cho học sinh tham quan phòng học, thử thao tác với các thiết bị, làm các thí nghiệm đơn giản để khi học sinh bước vào phòng STEM, các em cảm thấy đó là một không gian đặc biệt và có một niềm tự hào khi được học tập tại đây.

Tiếp đó, trường đào tạo một nhóm học sinh nòng cốt để hỗ trợ giới thiệu phòng STEM cho các bạn khác. Chính các em học sinh này trở thành những “hướng dẫn viên nhỏ”, vừa giảm áp lực cho giáo viên, vừa tạo ra sự gần gũi và hứng thú cho các bạn học sinh. Đối với học sinh lớp 6 đầu năm học, trong chương trình tham quan và làm quen với trường, phòng STEM luôn là một điểm đến được lựa chọn.

"Bên cạnh việc trải nghiệm, nhà trường tổ chức nhiều sân chơi khoa học cho học sinh. Trong các tuần trải nghiệm của nhà trường, học sinh được tham gia các cuộc thi thí nghiệm khoa học, chế tạo sản phẩm dưới sự hướng dẫn của thầy cô và sử dụng trực tiếp các thiết bị trong phòng STEM.

Một hoạt động tạo được sự lan tỏa rất mạnh là cuộc thi robot trong trường. Ngay lần đầu tổ chức, cuộc thi đã thu hút tới 49 đội học sinh tham gia, một con số vượt qua cả quy mô của nhiều vòng thi cấp khu vực. Các nội dung thi rất đa dạng, robot lắp ráp, robot lập trình, thậm chí có những trận thi đấu robot giống như bóng đá robot. Học sinh và phụ huynh đều rất hào hứng với những hoạt động này. Sau khi tổ chức các sân chơi trong trường, chúng tôi bắt đầu tìm kiếm những cuộc thi có tính chuyên nghiệp và quốc tế để học sinh tham gia. Chính các sân chơi và cuộc thi đã tạo nên sự lan tỏa rất mạnh", thầy Thông chia sẻ.

Vị hiệu trưởng vui mừng cho biết, nếu như năm đầu nhà trường phải đi tìm học sinh và thuyết phục phụ huynh cho con tham gia, thì hiện nay nhiều phụ huynh chủ động đề nghị nhà trường cho con được tham gia đội robot. Từ chỗ phải vận động học sinh tham gia, giờ đây nhà trường lại phải lựa chọn học sinh trong số rất nhiều em đăng ký cho mùa robot tiếp theo. Điều đó cho thấy khi tạo được môi trường và sân chơi phù hợp, niềm đam mê khoa học của học sinh sẽ tự nhiên được khơi dậy.

Từ thực tiễn triển khai, thầy Lưu Văn Thông cho rằng, để thu hút học sinh đến với các ngành khoa học, công nghệ, trước hết, ban giám hiệu nhà trường phải thực sự quyết tâm, với một suy nghĩ rất rõ ràng không để phòng STEM trở thành phòng trưng bày thiết bị. Đặc biệt, cần tập trung đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên để các thầy cô có thể tiếp cận và làm chủ công nghệ và tạo ra nhiều sân chơi khoa học cho học sinh. Khi học sinh được tham gia, được trải nghiệm và được thi đấu, phòng STEM tự nhiên sẽ được vận hành hiệu quả.

"Chúng tôi tin rằng khi mỗi nhà trường đều cố gắng tạo ra những môi trường học tập như vậy, nơi học sinh được học bằng trải nghiệm, được thử nghiệm và được sáng tạo, thì giáo dục STEM sẽ không chỉ là một khẩu hiệu, mà sẽ thực sự trở thành động lực giúp các em bước vào thế giới khoa học và công nghệ của tương lai", thầy Thông nhấn mạnh.

Xây dựng quy định mới về hướng nghiệp để hạn chế tình trạng chọn sai nghề

VOV.VN - Hôm nay (15/5), Bộ GD-ĐT công bố Dự thảo Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục để lấy ý kiến đóng góp theo quy định.