Đột phá thể chế và tư duy phát triển đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh

Không gian sinh tồn và vị thế an ninh chiến lược

Phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV ngày 20/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập tới nội dung quan trọng về tổng kết thực hiện Nghị quyết số 36 ngày 22/10/2018 của Trung ương khóa XII và ban hành Nghị quyết của Trung ương về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh phải được xem xét trong tư duy quản trị thống nhất lãnh thổ. Biển là không gian sinh tồn, phát triển và bảo vệ chủ quyền; phải được quản trị tổng hợp, kết nối với đất liền, cảng biển, logistics và các hành lang kinh tế và hợp tác quốc tế. Khơi thông nguồn lực phải đi đôi với bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; phân cấp phải gắn với kiểm soát đầu cơ, lãng phí, lợi ích nhóm; dữ liệu phải thống nhất, liên thông.

Theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi (Đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch thường trực Hội Thủy sản Việt Nam), Việt Nam sở hữu quy mô không gian biển đặc quyền rộng gấp ba lần diện tích đất liền, với đường bờ biển dài hơn 3.260 km kéo suốt chiều dài đất nước. Lợi thế “mặt tiền” hướng ra Biển Đông đặt nước ta vào vị trí nút giao trọng yếu của các hành lang thương mại và sáng kiến toàn cầu. Tính chất đa dạng của địa hình ven biển với vô số mũi đá, vũng vịnh, cửa sông, đầm phá cùng hệ thống hơn 3.000 đảo lớn nhỏ đã tạo nên những tiền đề tài nguyên và sinh thái đặc biệt.

Sự phân bố của các quần thể đảo, từ gần 2.400 đảo ven bờ khu vực Quảng Ninh - Hải Phòng cấu thành nên di sản karst Bái Tử Long - Hạ Long - Cát Bà độc nhất vô nhị, đến hơn 225 đảo ở Khánh Hòa và hệ thống đảo tại An Giang với đảo Phú Quốc, không chỉ chứa đựng giá trị kinh tế mà còn là phòng tuyến tự nhiên vững chắc. Đặc biệt, hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa ngoài khơi đóng vai trò là hai trung tâm đa dạng sinh học biển quan trọng và là hai “tiền đồn” kiểm soát không gian biển ba chiều, bảo vệ an toàn cho tuyến hàng hải quốc tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

"Tổng hòa các điều kiện địa - kinh tế và địa - chính trị đó biến các vùng biển trở thành không gian an ninh chiến lược, cung cấp nguồn dư địa tài nguyên vô tận. Từ thủy sản, dầu khí, khoáng sản, năng lượng tái tạo (gió, mặt trời trên biển) đến các giá trị dịch vụ hệ sinh thái, carbon xanh và tiềm năng phát triển đô thị, du lịch, hạ tầng hàng hải", PGS.TS Nguyễn Chu Hồi chia sẻ.

Xóa bỏ “điểm nghẽn” từ tư duy quản trị cũ, tái cấu trúc lãnh thổ, dư địa mới cho tăng trưởng xanh

Theo PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, nhìn lại 8 năm thực hiện Nghị quyết số 36-NQ/TW, bên cạnh những thành tựu quan trọng, thực tiễn cho thấy việc phát triển kinh tế biển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và thiếu bền vững. Sự suy giảm hiệu lực trong triển khai xuất phát từ “thói quen” quản lý cũ và sự chậm trễ trong việc hiện thực hóa các quan điểm chiến lược thành giải pháp, sản phẩm cụ thể.

Những rào cản cốt lõi đang cản trở sự bứt phá của kinh tế biển nước ta bao gồm: Nhận thức về phát triển bền vững trong bối cảnh đa ngành, đa mục tiêu còn chênh lệch. Việc ưu tiên phát triển kinh tế đơn thuần theo lối tư duy “nâu”, phân mảnh quy hoạch khiến sự phát triển của ngành này, địa phương này làm suy giảm, thậm chí triệt tiêu tiềm năng của ngành khác, địa phương khác. Chậm hoàn thiện thể chế theo hướng quản lý tổng hợp và thống nhất quản lý nhà nước về biển, đảo. Cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng và liên cơ quan chưa vận hành hiệu quả, khiến Quy hoạch không gian biển quốc gia chưa phát huy đầy đủ vai trò ở cấp địa phương.

Sự chồng chéo về lợi ích và xung đột không gian khai thác giữa các ngành (du lịch, cảng biển, đánh bắt, năng lượng) ngày càng phức tạp do tầm nhìn ngắn hạn, cục bộ. Việc khai thác tài nguyên bằng phương tiện cũ kỹ, thiếu sự tham gia chủ động của doanh nghiệp và cộng đồng, kết hợp với thiếu hụt nguồn đầu tư lớn và công nghệ cao đã dẫn đến nguy cơ khai thác quá mức, suy kiệt nguồn lợi biển.

Trong cuộc tổ chức lại lãnh thổ mang tính chiến lược, việc điều chỉnh địa giới hành chính, đưa tỷ lệ các tỉnh có biển so với tỉnh không có biển về mức 21/34 là bước đi được tính toán căn cơ nhằm chuẩn bị phương án dài hạn đưa Việt Nam thành quốc gia biển mạnh.

Sự điều chỉnh này giải phóng năng lực nội sinh và mở ra những cơ hội phát triển vượt trội: Việc sáp nhập giúp tạo ra không gian đủ lớn để thu hút các nhà đầu tư chiến lược, hình thành hệ sinh thái kinh tế đa dụng và xóa bỏ tình trạng chia cắt hành chính trong quản lý lưu vực sông – biển theo tiếp cận “từ nguồn ra biển”. Mô hình mới tạo thuận lợi cho liên kết vùng, gắn kết sự phát triển của vùng núi rừng, trung du với dải đồng bằng ven biển và biển, đảo; tạo thế và lực mới cho kinh tế hướng biển gắn với quốc phòng - an ninh. Đồng thời, biến đa dạng văn hóa biển thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.

Với quy mô không gian biển được giữ nguyên hoặc mở rộng (như Quảng Ninh, Hải Phòng, Khánh Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Cà Mau...), 21 tỉnh, thành phố ven biển tiếp tục đóng vai trò hạt nhân của các vùng kinh tế động lực. Trên cơ sở đó, các địa phương có biển đã và đang chuyển hóa cơ hội thành các kịch bản phát triển nhanh, xanh và bền vững. Trọng tâm chuyển dịch sang xây dựng đồng bộ hạ tầng giao thông, hạ tầng số, hạ tầng tự nhiên, phát triển các trung tâm logistics gắn với cảng biển, và hình thành các ngành kinh tế biển mới: năng lượng gió ngoài khơi, dược liệu biển, kinh tế bảo tồn, carbon xanh, du lịch sinh thái và công nghiệp văn hóa đặc trưng biển Việt Nam.

Tiến ra biển lớn bằng “đôi chân thể chế và công nghệ”

PGS. TS Nguyễn Chu Hồi cho rằng, khai thác biển xa và biển sâu là lĩnh vực chứa đựng nhiều rủi ro, đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ, nhân lực chất lượng cao và các thiết bị công nghiệp siêu trường, siêu trọng. Để làm chủ vùng biển rộng lớn mà không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng thuần túy, Việt Nam phải thực hiện bước đột phá bằng “đôi chân thể chế và công nghệ”.

"Cần tập trung đầu tư và ứng dụng các công nghệ biển tiên tiến, đẩy mạnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) để quản trị toàn diện không gian mặt biển lẫn không gian ngầm dưới khối nước biển. Tự động hóa, công nghiệp hóa các thiết bị khai thác biển sâu, tự nâng, tự di chuyển là điều kiện bắt buộc để nâng cao năng lực cạnh tranh. Tập trung điều chỉnh Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo nhằm dỡ bỏ các rào cản, tạo hành lang pháp lý ưu đãi để thu hút các nhà đầu tư chiến lược vươn ra biển lớn. Ưu tiên chính sách cho năng lượng tái tạo, nuôi biển công nghệ cao và kinh tế bảo tồn. Quán triệt chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, việc phát triển kinh tế biển phải dựa trên nguyên tắc quản trị tổng hợp, liên ngành và liên thông. Phải bố trí hợp lý các hoạt động kinh tế trong cùng một không gian đa dụng, cân bằng lợi ích, phân kỳ khai thác phù hợp để các ngành kinh tế cùng tồn tại, hỗ trợ lẫn nhau và tối ưu hóa giá trị trên một đơn vị không gian biển", PGS. TS Nguyễn Chu Hồi nhấn mạnh.

PGS. TS Nguyễn Chu Hồi nêu quan điểm: "Thực tiễn phát triển đòi hỏi một sự thay đổi căn bản về triết lý. Phát triển bền vững biển, đảo không còn đơn thuần là việc duy trì sự cân bằng giữa ba trụ cột truyền thống: Kinh tế - Xã hội - Môi trường, mà bắt buộc phải bổ sung hai trụ cột mang tính quyết định: An ninh và Quản trị biển. Quản trị không gian biển chính là chìa khóa mở ra tầm nhìn toàn diện, chiến lược và dài hạn. Đây không chỉ là công cụ quản lý hành chính, mà là triết lý kiến tạo phát triển, giúp Việt Nam nhận diện đầy đủ các chiều cạnh kinh tế mới, giải quyết triệt để các xung đột mâu thuẫn, bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia và hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, thịnh vượng cùng biển trong kỷ nguyên mới".

Gỡ “nút thắt” thể chế để mở đường cho kinh tế biển xanh

VOV.VN - Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nhanh đi cùng phát triển bền vững ngày càng trở nên cấp thiết, việc sửa đổi các luật liên quan đến đất đai, môi trường và tài nguyên biển không chỉ là câu chuyện hoàn thiện hành lang pháp lý, mà còn là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm.