Vốn ODA trong giáo dục: Câu hỏi từ nhà tài trợ

Bộ Giáo dục-Đào tạo (GD&ĐT) đang trực tiếp quản lý 9 dự án sử dụng vốn ODA của các nhà tài trợ, tổng trị giá hơn 815 triệu USD. Mới đây, Bộ GD&ĐT cùng Ngân hàng Thế giới (WB) tổ chức đánh giá hoạt động của các dự án giáo dục có sử dụng vốn vay của WB. Một trong những bất cập nổi lên là tốc độ giải ngân quá chậm và  sự đầu tư chồng chéo giữa các dự án.  

Năng lực cán bộ “có vấn đề”

Sau 10 năm sử dụng nguồn vốn ODA trong giáo dục (GD), số dự án cho GD tiểu học chiếm khoảng 47%, trung học 33%, đại  học 19%. Những dự án, chương trình này đã giúp Việt Nam giải quyết những vấn đề cấp thiết nhất là nâng cao chất lượng GD và công bằng GD, năng lực làm kế hoạch cho cán bộ quản lý…

Dự kiến từ năm 2010-2015, ngành GD-ĐT sẽ cần tới 1.270 triệu USD vốn vay ODA thông qua 11 dự án. Trong đó lần đầu tiên sẽ có 2 chương trình, dự án dành cho giáo dục mầm non với tổng số vốn vay khoảng 150 triệu USD, nhưng nhiều nhất vẫn là giáo dục đại học với 6 dự án có tổng số vốn vay dự kiến hơn 700 triệu USD.

Thế nhưng, đánh giá của WB về các dự án vốn vay trong lĩnh vực GD cho thấy, cả 3 dự án đã kết thúc ở Việt Nam đều chưa đạt được 100% giải ngân. Trong 3 năm đầu, tốc độ giải ngân hầu hết dự án chưa đạt tới 20%. Một chuyên gia của Bộ GD&ĐT thừa nhận, có dự án được xây dựng thực hiện trong 5 năm, nhưng thực tế phải mất gấp đôi thời gian. Trưởng Ban điều phối dự án GD tiểu học cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn (PEDC) Đặng Tự Ân băn khoăn: Thời gian thực hiện dự án chỉ còn 12 tháng, nhưng chưa biết giải ngân thế nào vì quy trình xây dựng các thủ tục triển khai vẫn quá chậm.Đến thời điểm này, vốn vay còn khoảng 40% chưa có kế hoạch giải ngân…

Các nhà tài trợ đặt câu hỏi: Tại sao lại giải ngân chậm đối với các dự án đã kết thúc và làm thế nào để tăng tốc độ đối với các dự án đang thực hiện? Bộ GD&ĐT đã chỉ ra nguyên nhân đầu tiên liên quan đến năng lực của cán bộ thực hiện dự án. Nguyên nhân tiếp theo là sự khác biệt về thủ tục giải ngân giữa nhà tài trợ và Chính phủ. Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Bành Tiến Long nêu vấn đề: Chậm ở đây là do quy trình hay vì quan liêu hành chính? Ông Emanuel Jimenz, Giám đốc Phát triển Nguồn nhân lực khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho rằng, quan trọng là phải triển khai dự án sử dụng hệ thống của Việt Nam, chứ không phải cứ quanh quẩn với quá nhiều hệ thống của các nhà tài trợ.

Nơi thừa cứ thừa, nơi thiếu vẫn thiếu…

Trong số 9 dự án về GD-ĐT, cấp tiểu học được quan tâm đầu tư nhiều nhất, chiếm 47,7% tổng vốn vay, thế nhưng bậc học mầm non lại không có một dự án nào, trong khi bậc học này đang gặp vô vàn khó khăn. Có ý kiến cho rằng, phải chăng Bộ GD&ĐT đang tập trung đầu tư cho “ngọn” mà quên “gốc”? Một vị đại diện Bộ GD&ĐT thừa nhận: Thời gian qua, việc đầu tư cho bậc học mầm non vẫn chủ yếu dựa vào nguồn lực… xã hội hoá GD. Tuy nhiên, theo Bộ GD&ĐT, mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển GD mầm non giai đoạn 2008 - 2020…

Một điều bất hợp lý nữa, theo ông Jeffrey Wait (WB), đó là hiện tượng chồng chéo trong đầu tư nguồn vốn từ các chương trình, dự án. Việc triển khai đầu tư cho GD hiện nay còn chưa phù hợp, nơi thừa càng thừa, nơi thiếu càng thiếu. Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển cũng thừa nhận, có tình trạng một số trường được tập trung đầu tư trang thiết bị, máy móc quá nhiều. Bộ GD&ĐT đang cố gắng khắc phục, điều chỉnh tình trạng này.

Quan trọng là học sinh được gì?

Theo nhận định của ông Emanuel Jimenz, hiệu quả của việc thực hiện các dự án GD vốn vay ODA không chỉ nhìn nhận ở góc độ giải ngân, mà “quan trọng nhất học sinh học được những gì từ trường, chứ không đơn giản là xây được bao nhiêu phòng học, mua được bao nhiêu cuốn sách…”

Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ GD&ĐT) khẳng định: Hiện ODA chiếm khoảng 5% ngân sách Nhà nước cho GD hàng năm đã góp phần đáng kể trong việc nâng cao chất lượng GD. Thứ trưởng Bành Tiến Long khẳng định, ngân sách cho bậc ĐH hàng năm chiếm khoảng 9% tổng ngân sách dành cho GD, nếu không có nguồn vốn ODA, sẽ không thể đáp ứng yêu cầu đổi mới GD ở bậc học được coi là tạo ra nguồn lực phát triển đất nước. Nền GD Việt Nam có tiếp tục nhận được sự hỗ trợ của các nước hay không sẽ phụ thuộc rất nhiều vào hiệu quả sử dụng đồng vốn vay này.

Ông Jeffrey Wait cho rằng, để nâng cao hiệu quả nguồn vốn ODA, Bộ GD&ĐT cần chuyển từ cơ chế kiểm soát tập trung các hoạt động thường nhật của dự án sang việc định hướng, ban hành quy định, cung cấp tài chính và giám sát. Theo ông Bùi Hồng Quang, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ GD&ĐT đã thành lập phòng phụ trách nguồn vốn ODA để trực tiếp theo dõi, quản lý và sử dụng nguồn vốn này hiệu quả hơn, tránh tình trạng giải ngân chậm hoặc chồng chéo giữa các dự án và chương trình tài trợ./.