Ô nhiễm môi trường tại làng Vân, Bắc Giang - Chưa có hồi kết

Hàng trăm năm nay, nghề nấu rượu gắn bó mật thiết với người dân xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Thương hiệu rượu làng Vân cũng nổi tiếng khắp trong và ngoài nước. Tuy nhiên, cũng bằng ấy thời gian, nghề nấu rượu kèm theo chăn nuôi đã làm môi trường ở đây bị ô nhiễm nặng nề và chưa có cách nào giải quyết.

Phần lớn các hộ vẫn sản xuất thủ công là chính do đó cơ sở vật chất kỹ thuật của làng nghề còn yếu kém. Ngoài ra, do đặc điểm của làng nghề là kinh tế hộ gia đình, khả năng quản lý và nguồn vốn ít nên không có điều kiện đầu tư đổi mới công nghệ. Theo thống kê, cả xã Vân Hà có hơn 700 hộ làm nghề nấu rượu thì chỉ có 1 cơ sở là Hợp tác xã Vân Hương có nhà xưởng kiên cố và đầu tư công nghệ mới vào sản xuất còn lại là hình thức sản xuất hộ gia đình. Để tận dụng những phụ phẩm từ quá trình nấu rượu (bã rượu) làm thức ăn chăn nuôi. Chỉ tính riêng thôn Yên Viên, mỗi năm nuôi khoảng 15.000 con lợn. Tuy nhiên, việc phát triển nghề nấu rượu và đặc biệt là chăn nuôi một cách ồ ạt, không có quy hoạch đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Chất thải chăn nuôi của xã Vân Hà được xử lý theo kiểu “sạch nhà, bẩn xóm”. Chất thải chăn nuôi được thải bừa bãi ra các ao hồ, đường làng ngõ xóm. Dọc các con đường liên thôn, liên xóm của xã là những rãnh nước thải đen kịt, giống như hồ chứa phân tươi lộ thiên, ruồi nhặng dày đặc.

Cùng với sự phát triển của làng nghề thì không gian sản xuất và làm việc ngày càng bị thu hẹp, quy mô sản xuất đã vượt quá sự chịu đựng của môi trường. Theo thống kê, năm 1998, thôn Yên Viên, xã Vân Hà có hơn 100 hộ đăng ký nấu rượu thì đến nay đã có hơn 300 hộ làm nghề. Trung bình mỗi hộ sản xuất có từ 150 đến 180m² để sinh hạot và sản xuất (diện tích này bao gồm cả nhà ở, nhà sản xuấ rượu, chuồng trại chăn nuôi). Điều kiện vệ sinh môi trường không đảm bảo, hệ thống thoát nước chắp vá, các loại chất thải rắn và lỏng phần lớn được thải trực tiếp ra môi trường nên tình trạng ô nhiễm môi trường và lây lan dịch bệnh ngày càng gia tăng. Hầu hết người dân trong làng đều bị bệnh về đường hô hấp do hít thở nhiều khí than. Bác Nguyễn Văn Kỳ, một chủ nấu rượu ở thôn Yên Viên, xã Vân Hương cho biết, ở đây nhiều người bị mắc bệnh gan, phổi lắm nhưng hình như không ai biết là tại sao bị bệnh này. Khó chịu nhất là lúc nhóm bếp và lúc thay than, bụi than xộc thẳng vào mũi.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường tại đây. Theo ông Bùi Tiến Thành, Phó chủ tịch UBND xã Vân Hương, ô nhiễm là do làng có mật độ dân cư đông, thiếu mặt bằng sản xuất, xưởng sản xuất xen lẫn với khu dân cư. Do hạn chế về mặt bằng, địa hình nên rất khó cho việc bố trí xử lý chất thải. Mặt khác, dưới áp lực của sự gia tăng dân số, các ao, hồ, sông ngòi dùng để điều tiết chất thải bị san lấp làm diện tích nhà ở. Số lượng ao hồ còn lại quá ít nên quá tải, dẫn đến nước thải ứ đọng, tràn cả ra khu dân cư, gây ô nhiễm trầm trọng. Ngoài ra, công nghệ và quy trình sản xuất thô sơ lạc hậu cũng là nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm. Ngoài ra, sản xuất ở làng nghề mạng tính chất hộ gia đình đơn lẻ, vốn đầu tư nhỏ, lao động thủ công là  chính, thiếu thiết bị công nghệ hiện đại, nên chưa tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu trong sản xuất.

Để khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường tại đây, Hội nước sạch và Môi trường Bắc Giang đang xây dựng đề án “Xây dựng mô hình trình diễn cộng đồng tham gia nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường làng nghề nấu rượu làng Vân”. Mục tiêu của dự án là tổ chức trong cộng đồng công tác thu gom và xử lý chất thải từ hoạt động chăn nuôi và nâng cao nhận thức, hình thành ý thức trách nhiệm trong cộng đồng về công tác bảo vệ môi trường tại địa phương. Dự án sẽ chuyển giao kỹ thuật xây dựng và vận hành biogas, xử lý chất thải thông qua việc đào tạo đội ngũ kỹ thuật xây dựng, vận hành biogas và tập huấn cho người dân. Tuy nhiên, trong khi chờ dự án được triển khai thì người dân làng Vân vẫn ngổn ngang nỗi lo sức khỏe khi chất thải chưa được xử lý./.