Nữ nghệ nhân dành cả đời giữ nghề dệt lụa Vạn Phúc, Hà Nội

Trọn một đời bên khung cửi, sợi tơ

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề dệt, bà Nguyễn Thị Nhung lớn lên cùng tiếng thoi đưa và những guồng tơ quay đều. Từ khi còn nhỏ, bà đã được mẹ dạy cách guồng tơ, se sợi, làm quen với từng công đoạn của nghề truyền thống. Đến nay, sau gần 6 thập kỷ gắn bó với khung cửi, bà vẫn coi nghề dệt là cái duyên, là nghiệp tổ mà mình có trách nhiệm tiếp nối.

Năm 1982, bà kết hôn với ông Nguyễn Văn Chính, người cũng sinh ra trong gia đình có truyền thống dệt lụa. Chung niềm đam mê với nghề, hai vợ chồng cùng ấp ủ khát vọng khôi phục dòng lụa Vân - sản phẩm từng là niềm tự hào của làng Vạn Phúc nhưng đã mai một theo thời gian.

Bước ngoặt đến vào năm 1986, khi nền kinh tế chuyển từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường. Thị trường xuất khẩu sang Đông Âu bị thu hẹp khiến nhiều sản phẩm thủ công, trong đó có lụa khó tiêu thụ. Nghề dệt Vạn Phúc lao đao, nhiều máy dệt của hợp tác xã được chia nhỏ về các hộ dân. Gia đình nào có điều kiện thì mua, không thì thuê lại để tiếp tục sản xuất.

Trong bối cảnh ấy, thay vì mua máy như nhiều hộ khác, ông Chính chồng bà Nhung quyết tâm tự phục dựng máy dệt lụa Vân. Xuất thân là thợ sửa chữa máy dệt, ông dành nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm. Sau không ít lần thất bại, ông đã chế tạo thành công 2 chiếc máy dệt lụa Vân - cũng là hai chiếc máy duy nhất của làng Vạn Phúc khi đó.

Nhớ lại những ngày ấy, bà Nhung cười: "Lúc ông ấy dựng máy, tôi còn can vì không biết làm ra rồi có bán được không. Mỗi chiếc máy mất khoảng 40 triệu đồng - số tiền rất lớn thời điểm đó. Tôi lo dựng xong mà không bán được hàng thì biết lấy gì trả nợ. Nhưng ông ấy vẫn quyết tâm, bởi chỉ có một mong muốn là khôi phục bằng được lụa Vân. May mà ông ấy kiên trì, nếu không thì giờ đây chẳng còn máy để làm".

Không chỉ phục dựng được máy dệt lụa Vân, 2 vợ chồng còn miệt mài tìm lại kỹ thuật dệt cổ. Bà Nhung lặn lội tìm gặp những nghệ nhân cao tuổi trong làng để học hỏi, đối chiếu từng họa tiết, từng kỹ thuật. Vừa làm vừa rút kinh nghiệm, cuối cùng bà cũng dệt thành công những tấm lụa Vân được các nghệ nhân đánh giá là giữ đúng tinh thần của sản phẩm truyền thống.

Khác với nhiều dòng lụa thông thường, lụa Vân mang vẻ đẹp kín đáo nhưng tinh tế. Bề mặt lụa có cả hoa văn chìm và hoa văn nổi. Hoa văn nổi hiện rõ trên nền lụa, còn hoa văn chìm chỉ hiện lên khi đưa tấm lụa ra ánh sáng. Chính sự tinh xảo ấy tạo nên giá trị riêng mà khó có loại lụa nào thay thế được.

Để tạo nên một tấm lụa Vân hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua 8 công đoạn gồm: chuội, guồng tơ, mắc cửi, nối cửi, suốt, dệt, nhuộm và phơi. Riêng công đoạn dệt đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối. Cứ khoảng 2 cm vải, người thợ lại phải dùng chiếc "văng" bằng tre để kéo căng hai mép vải, giữ cho khổ lụa luôn đều. Mỗi cây lụa là kết quả của khoảng 50 giờ lao động liên tục.

Dù mỏng và nhẹ, lụa Vân lại có độ bền cao, sợi tơ dai, không dạt sợi, thưa nhưng không hở. Được dệt hoàn toàn từ 100% tơ tằm tự nhiên, loại lụa này thấm hút mồ hôi tốt, mát vào mùa hè, giữ ấm vào mùa đông và có thể sử dụng quanh năm.

Bền bỉ giữ lửa nghề tơ lụa

Ngày nào cũng vậy, từ 5h sáng, bà Nhung đã thức dậy bắt đầu công việc. Tiếng máy dệt chỉ ngừng khi trời đã tối hẳn. Ngôi nhà 4 tầng của gia đình phần lớn được dành để đặt máy dệt, máy guồng tơ và khu sản xuất, không gian sinh hoạt chỉ chiếm một tầng nhỏ.

Đến nay, bà có thể dệt hầu hết các mẫu lụa Vân cổ nổi tiếng như Vân triện thọ, Vân lưỡng long song hạc, Vân sen, Vân thọ đỉnh... Mỗi mẫu hoa văn đều đòi hỏi kỹ thuật riêng và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

6 năm trước, khi chồng qua đời, bà từng nghĩ mình sẽ khó có thể tiếp tục gánh vác công việc. Thế nhưng, con trai bà, anh Nguyễn Tuấn Anh, đã quyết định nối nghiệp cha.

"Nó bảo muốn tiếp tục nghề của bố, để từ đời ông, đời cha đến đời con vẫn giữ được nghề tổ. Nhiều người nói không hiểu sao lại chọn công việc quanh năm đứng bên máy dệt vất vả như vậy, nhưng tôi thì rất mừng. Tôi hiểu chồng mình đã dành cả cuộc đời cho nghề này nên càng trân trọng quyết định của con", bà Nhung xúc động chia sẻ.

Bà kể, ngay cả những ngày cuối đời, chồng bà vẫn đau đáu nghĩ về nghề. Khi lâm bệnh, ông vẫn nói rằng sau khi khỏe lại sẽ tiếp tục sưu tầm các mẫu hoa văn cổ để phát triển thêm nhiều sản phẩm mới. Thế nhưng tâm nguyện ấy chưa kịp thực hiện thì ông đã ra đi.

Giữa bối cảnh thị trường xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm lụa công nghiệp giá rẻ, lụa Vân truyền thống vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ chất lượng và giá trị văn hóa. Không chỉ bền đẹp, các sản phẩm còn được phát triển đa dạng về màu sắc, kiểu dáng và hoa văn để phù hợp với nhu cầu của nhiều nhóm khách hàng.

Theo anh Nguyễn Tuấn Anh (con bà Nhung), điều giữ chân khách hàng không chỉ nằm ở chất liệu hay mẫu mã mà còn ở câu chuyện phía sau từng tấm lụa: "Nhiều người đến đây không đơn thuần để mua một sản phẩm mà muốn được trải nghiệm, tìm hiểu về nghề dệt truyền thống. Mỗi đường dệt, mỗi hoa văn đều chứa đựng lịch sử của làng nghề hàng trăm năm tuổi và sự bền bỉ gìn giữ của nhiều thế hệ. Chính những giá trị ấy tạo nên sức cạnh tranh riêng của lụa thủ công trong thời đại công nghiệp".

Không chỉ nỗ lực tự thân, các hộ sản xuất lụa tại Vạn Phúc còn nhận được sự đồng hành của chính quyền địa phương. Theo bà Nhung, các chương trình hỗ trợ vay vốn ưu đãi do Hội Liên hiệp Phụ nữ và chính quyền địa phương triển khai đã giúp nhiều cơ sở đầu tư máy móc, mở rộng sản xuất, duy trì nghề truyền thống và từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm.

Từ tình yêu nghề và sự kiên trì bền bỉ, bà Nguyễn Thị Nhung cùng 6 cơ sở sản xuất khác đã liên kết thành lập doanh nghiệp, cung cấp lụa thành phẩm cho nhiều thương hiệu thời trang trong và ngoài nước. Cơ sở của gia đình bà trở thành địa chỉ quen thuộc của đông đảo du khách trong và ngoài nước, đồng thời được Hiệp hội Làng nghề lụa Vạn Phúc bố trí cửa hàng tại khu trung tâm làng nghề.

Năm 2013, hai vợ chồng bà được UBND TP Hà Nội trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội. Với gần 60 năm bền bỉ bên khung cửi, nghệ nhân Nguyễn Thị Nhung không chỉ giữ lại một nghề truyền thống mà còn tiếp tục truyền ngọn lửa đam mê cho thế hệ kế tiếp, để những thước lụa Vân vẫn mềm mại "nhả tơ" cùng thời gian.

Làng lụa Vạn Phúc: Từ di sản truyền thống đến làng nghề thủ công thế giới

VOV.VN - Với bề dày lịch sử, làng lụa Vạn Phúc (quận Hà Đông) là một trong hai làng nghề đầu tiên của Hà Nội tham gia vào mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới.